yatırım yaparken risk yönetimi

Psikolojik olarak risk yönetimi çoğu zaman “dayanırım ya, düşmez” diye kendini kandırmakla başlıyor. 2023’te Borsa İstanbul’da TAV Havalimanları’na 100 bin lira gömdüm, hisse yüzde 20 düşünce “daha fazla inmez” diyerek ekranı kapattım. Sonra o para bir ayda yüzde 40 eridi. İnsan zararı kabullenmek istemiyor, o sırada soğukkanlı kalıp stop-loss’a sadık kalmak kolay değil. Hesap makinesiyle değil, kafayla oynanan bir oyun aslında.

2018’de ilk kez borsaya girdim. İstanbul’da bir kafede oturmuşum, Ekşi Sözlük’te “ASELSAN uçacak” yazanlara bakıp hisse almıştım. Ertesi hafta yüzde 15 eksiye düştü. O zaman anladım, yatırımda risk yönetimi diye bir şey var, kulaktan dolma bilgiyle girilmez.

Portföyün tamamını tek ürüne yatırmak, bile bile lades. Hele ki kripto gibi gece yatarken sabah yüzde 30 eksiyle uyanma ihtimalinin olduğu piyasalarda. 2021’de Binance’da Shiba Inu furyasında küçük parayla girmiştim, yüzde 500 yapınca sevindim ama asıl dersi, toplam yatırımın yüzde 5’i kadarla girdiğim için öğrendim. Yatırımın kurallarından biri: Tek sepete yumurta doldurmayacaksın.

Bir de stop-loss olayı var. İlk başlarda “satınca gerçek zarar olur” diye düşünüyordum. Halbuki düşüşü kesmek, ileride pişman olmaktan iyidir. Mesela 2022’de BIST 100’de TAV Havalimanları’nda kararsız kaldım. Zararı yüzde 10’da kestim, hisse sonra yüzde 30 daha düştü. Net kural: Zararı büyümeden kabul et, duygusal davranma.

Kısa vadeli al-satçıysan kaldıraçtan uzak durmak gerekiyor. Hiç unutmam, 2023’te NASDAQ’ta 5x kaldıraçla Tesla açtım. Gece gelen bir Elon tweet’iyle margin call yedim, portföydeki tüm kâr gitti. Kaldıraç, hızlı kazandırır ama daha hızlı batırır.

2016’da üniversiteyi yeni bitirmiştim, ilk maaşla hisse senedine girdim. O zamanlar Borsa İstanbul’da “rastgele al, bırak” dönemi vardı. Hisse senedine yatırım yapınca risk dediğin şey, “bugün ne kadar eksiye düşerim, yarın toparlar mı”dan ibaretti. Çevremde kimsenin stop-loss’u duymuşluğu yoktu. Risk yönetimi deyince akla sadece kredi çekip çekmemek gelirdi.

2026’da işler başka. Şimdi elinde 3-5 kuruşu olan bile, “diversifikasyon” diye kafa ütülüyor. Benim gibi gurbetçiysen, euro-tl dalgası, Almanya’dan gelen haberler, Türkiye’deki seçim riski, FED’in faizi… Her köşe başında başka bir risk var. Kriptoya giriyorsun, gece yatarken bile coin fiyatına bakıyorsun, sabah yüzde 20 uçmuş ya da göçmüş. O yüzden artık tek sepetle yürümek, bildiğin düpedüz intihar.

Risk yönetimi deyince aklıma ilk gelen, portföyün yüzde 10’undan fazlasını tek bir kağıda, coine ya da projeye bağlamamak. Bunu 2022’de acı bir şekilde öğrendim; Luna kazası patladı, elimdeki altcoin’in yüzde 95’i gitti. Ekrana bakıp, “Vay anasını, risk dediğin böyleymiş” dedim. Onun için şimdi ne alırsam, önce “ben bunun batmasına ne kadar dayanırım” diye hesaplarım.

Ayrıca, stop-loss ayarlamak hayati. Hisse ya da coin, yüzde 10-12 eksiyi gördü mü, duygusallık yapmadan satıyorum. Eskiden “belki döner” diye beklerdim, şimdi acımam. Yatırımda duygusallık öldürür, bunu herkes bilir de, uygulamak zaman alıyor.

2021’de Borsa İstanbul’da hevesle başladım, ilk 6 ayda yüzde 35 zarar ettim. En büyük hata, bütün parayı tek hisseye gömmekti. Şimdi portföyü 4-5’e bölüp, stop-loss koymadan işlem açmıyorum. Yüzde 10’un üzerinde kayıpta otomatik satmak, duygusal kararları engelliyor. Özellikle kaldıraçlı piyasalarda bu disiplin hayat kurtarıyor.

2021’de Borsa İstanbul’da ilk defa ciddi miktarda hisse aldığımda “Ne kadar düşebilir ki?” diye düşünmüş ve Akbank’tan %15 zararla çıkmak zorunda kalmıştım. Ana kuralı acı şekilde öğreniyorsun: En kötü senaryoya her zaman hazırlıklı olacaksın. Ben artık portföyümün %60’ını mevduatta, %30’unu hisse ve fonlarda, %10’unu ise dövizde tutuyorum. Stop-loss’u baştan koymazsan, ekranda kırmızı gördüğünde panikle zararına satıyorsun. 2023’te dolar 18’den 28’e çıkarken hepsini TL’de tutanlar hâlâ sövüyor. Tek sepete yumurta koymak, “bana bir şey olmaz” demek gibi bir şey. Kendini kandırmak yani. Bir de unutma, duyumla veya Twitter’dan tüyo ile yatırım yapanın cüzdanı sonunda hafifler.

İlk paramı 2018’de Borsa İstanbul’da çakınca, “risk” denen şeyin grafik üstündeki bir çizgiden çok daha fazlası olduğunu anladım. O gün Garanti Bankası hissesiyle bir gecede yüzde 7 kaybettim. Ekranda kırmızı yanıp söndü, ama asıl kayıp moraldeydi. Sonra kendime şu soruyu sordum: Ne kadar kaybetmeyi göze alıyorum?

Paranın kolay kazanılmadığı bir ülkede, birikimi tek sepete koymak düpedüz kumar. İster hisse senedi, ister kripto, ister Eurobond; hepsinin huyu başka. 2022 yazında Almanya’da çalışan bir arkadaşımdan duydum: Adam döviz hesabındaki parayı 6 farklı ETF’e bölmüş, “Bir tanesi patlasa öteki tampon olur,” diyor. Burada kimse bunu öğretmiyor, okullarda zaten yok.

Çoğu kişi “risk yönetimi” deyince, sadece stop-loss ayarlamayı anlıyor. Oysa asıl mesele, portföyü çeşitlendirmek ve duygularını yönetmekte. 2026’ta 500 bin TL ile girip tek bir coin’e yüklenen adam, bir hafta sonra sosyal medyada ağlıyor. Kural net: Kaybetmeyi göze almayacağın parayla yatırım yapmayacaksın. Bunu defalarca test ettim, acısıyla öğrendim.

- Banka mevduatı mı? En risksizi ama getirisi düşük.
- Hisse mi? Anahtar kelime: Araştırma. Şirketin bilançosuna bakmadan girersen, elin yanar.
- Kripto? Saniyede yüzde 10 volatilite, burası lunapark gibi; iyi güzel ama her zaman çakılabilirsin.

İlk borsaya girdiğimde 2020’nin başıydı, toplam 15 bin liram vardı. O zamanlar risk yönetimi falan bilmezdim, hisseyi ucuz buldum mu dalardım. Sonra bir gün, pandemi patladı, BIST çöktü, portföyün üçte biri bir haftada eridi. Orada kafama dank etti: Yatırım işi duyguyla değil, kuralla yürüyor.

Şunu net öğrendim: Tüm parayı tek bir hisseye, tek bir varlığa yüklemek intihar. Ne alırsan al, dağıtacaksın. Şu an portföyümün yarısı temettü veren hisselerde, %20’si Eurobond’da, %15’i altında, %15’i de dolar ve euroda. Olası bir kriz ya da hükümet saçmalığı anında hepsinin birden batması zor. Mesela 2023 Ekim’de dolar yükselirken hisse tarafı patladı ama altın ve döviz ayakta tuttu.

Bir de stop-loss kavramı var; zarar kesme. Benim kuralım, bir pozisyonda %10’dan fazla zarar gördüysem, duygularımı bırakıp anında satıyorum. “Belki döner” beklentisiyle girip daha beter batmak istemem. Bunu özellikle küçük yatırımcılar anlamıyor, “beklersem düzelir” diyor, ama bazen o beklenen şey gelmiyor. 2021’de Aselsan aldım, %12 düştü, satmadım, altı ay boyunca toparlamadı, param altı ay orada çürüdü.

Bir sürü insan “uzun vadeli yatırımcıyım” diye kendi kendini kandırıyor. Uzun vadeliysen de, her yıl sektör değişikliklerini, şirket bilançolarını, genel ekonomik durumu kontrol edeceksin. Körü körüne beklemek yerine, yılda bir defa portföyü elden geçirmek şart. Mesela geçen sene bankacılık hisseleri uçtu, şimdi aynı performansı göstermez diye azaltıp başka sektörlere geçtim.

2021’de borsada “herkes kazanıyor” havasına kapılıp tüm parayı ASELSAN’a gömmüştüm, hisse yüzde otuz düşünce gece uykum kaçtı. O gün anladım, yatırımda risk yönetimi “aman bi’ şey olmaz” kafası değilmiş. Temel kural: Paranın tamamını tek sepete atma, duygusal karar verme. Yatırım biraz da kafayı yastığa rahat koyabilmek için.