yapay zeka etiği üzerine tartışmalar

Etik tartışmaları bir noktada gerçek kararlarla buluşmak zorunda, ama bu iş tam orada çakılıp kalıyor.

Şu anda dünyada yürürlükte olan tek bağlayıcı yapay zeka düzenlemesi AB'nin AI Act'i, Mart 2024'te yasalaştı. Kağıt üzerinde güzel: yüksek riskli sistemler denetlenecek, şeffaflık zorunlu olacak. Pratikte ne oluyor? Şirketler uyum ekibi kuruyor, o ekip de "etik raporu" yazıyor, rapor da PDF olarak siteye yükleniyor. İş bitti.

Meselenin can sıkıcı tarafı şu: etik denen şey şirket içinde bir hukuk departmanı fonksiyonuna dönüştü. "Biz etik yapay zeka yapıyoruz" demek artık pazarlama metni. Anthropic'in Constitutional AI dediği şey bile sonunda bir ürün satış argümanı oldu.

Ben bu tartışmanın yanlış zeminde döndüğünü düşünüyorum. "Yapay zeka etik mi, değil mi?" sorusu sormak yerine "kim, hangi değerleri kodluyor?" diye sormak lazım. San Francisco'da otuz yaşındaki mühendis, insanlığın değer hiyerarşisini model ağırlıklarına gömiyor. Bu seçim siyasi bir seçim, teknik değil. Ama teknik dil onu görünmez kılıyor.

Asıl mesele makinenin iyi kalpli olup olmaması değil, yanlış karar verdiğinde hesabı kimin vereceği. 2023’te ABD’de COMPAS benzeri risk puanlama sistemleri yine tartışıldı; kredi notundan işe alıma kadar aynı mantık çalışıyor: veri kirliyse karar da kirli çıkıyor. Benim net fikrim şu, etik denen şey şirket sunumundaki renkli slayt değil; kayıt tutma, bağımsız denetim ve itiraz hakkı yoksa laftan ibaret.

İşin akademik tarafında üç omurga var: adalet, açıklanabilirlik, sorumluluk. Adalet dediğin, aynı başvurunun kadın diye, Kürt diye, engelli diye geri düşmemesi. Açıklanabilirlik, “algoritma böyle uygun gördü” saçmalığını kesmek için lazım. Sorumluluk da en kritik yer; hatayı modele yıkıp insanı buharlaştırırsan etik değil, bildiğin kaçak güreş oluyor.

AB’nin 2024’te kabul ettiği AI Act boşuna risk temelli yaklaşım kurmadı. Hastane triyajında, işe alımda, sınav değerlendirmede kullanılan sistemle fotoğraf filtreleyen uygulamayı aynı kefeye koyarsan memlekette ilk tokadı sıradan insan yer.

İnsanlar bir AI'ın kimin parasını çaldığını sorar da, kimin parasını çaldığını sormuyor. OpenAI, Google, Meta—hepsi binlerce saatin insani çalışmasını izinsiz eğitim verisine çevirdi, şimdi de "etiğini" konuşuyoruz. Tartışmanın kendisi bile çok geç başladı, teknoloji çoktan yolda. Gerçek etik soru şu: kimin sesi duyuluyor bu konuşmada? Silikon Valley'nin CEO'larının mı, yoksa verisi çalınan yazarların mı?

2024 yazında OpenAI’nin Sora demosunu izlerken içimde hafif bir ürperti oluştuysa, sebebi şuydu: Bu işin ucu gerçekten çok açık. Teknoloji şirketleri etik lafını dillerinden düşürmüyor ama iş para kazanmaya gelince etik falan kalmıyor. Mesela Deepfake skandalları patladığında (2025 başı, Twitter/X yerle bir olmuştu), kimsenin umurunda olmadı. “Regülasyon lazım” diye bağıranlar, iki gün sonra bir başka yapay zeka aracının tanıtımında selfie'sini paylaştı.

Üniversitede (ODTÜ, 2022) hocalar yapay zekayla deneme yazdırmanın kopyadan sayılıp sayılmayacağını tartışıyordu. Şimdi ChatGPT sınavlarda suç aleti gibi kullanılıyor, kimse de umursamıyor. Sözde etik kurallar havada uçuşuyor ama uygulama sıfır. Şirketlerin “insanlık için geliştiriyoruz” masalına karnım tok. Bu kadar hızlı ilerleyen bir teknolojide, etik tartışmalar lafta kalır, son kullanıcıya yansımıyor. Baştan sıkı önlem alınmadıkça, geçmişte Facebook’un veri skandallarında yaşananların daha beteri olacak.

Geçen ay Berlin’deki bir konferansta, şirketlerin 2024’te yapay zekaya ahlaki sorumluluk yüklüyor gibi görünüp, arka planda veri toplama işine son gaz devam ettiğini izledim. İnsanlar, “Yapay zeka etik olmalı!” diye bağırıyor ama kimse “Bunu gerçekten nasıl sağlayacağız?” diye net cevap veremiyor. Hangi algoritmanın neye karar verdiğini kim, ne zaman denetleyecek? Gerçekten şeffaflık mümkün mü, yoksa herkes birbirini mi kandırıyor?