şehirde güvenlik algısının değişimi

90’ların sonunda Kadıköy’de gece saat on birde eve dönerken korku hissetmezdim. O zamanlar mahallede herkes birbirini tanır, yeni bir yüz hemen göze çarpar, akşamları apartmanın önünde oturan teyzeler “Hadi evine, geç oldu” diye uyarırdı. Kafalarda tehlike deyince akla en fazla ufak bir kapkaç gelirdi, o da belirli arka sokaklarda. Şimdi ise aynı caddede, özellikle pandemi sonrası, tanıdık sima bulmak zorlaştı. Güvenlik kameraları arttı, güvenlik görevlisi sayısı ikiye katlandı, ama sokakta artık kimse kimseye karışmıyor. Herkes başını önüne eğip, kulaklıkla yürüyor.

2010’dan sonra, özellikle Suriyeli göçü ve ekonomik krizle birlikte, İstanbul’un merkez ilçelerine yayılan yeni bir tedirginlik var. Kadıköy, Beşiktaş, Şişli gibi nispeten “güvenli” görülen semtlerde bile insanlar gece toplu taşımadan indiğinde “Telefonu çıkarma, çantayı sıkı tut” refleksi oluştu. Eskiden sadece Tarlabaşı veya Aksaray gibi yerlerle sınırlıydı bu endişe; şimdi Kalamış Parkı’nda bile gece yürürken arkamı kontrol ediyorum.

Bir de şu var; güvenlik önlemleri arttıkça, aslında güvende hissetmiyoruz. Her köşe başında yeni bir özel güvenlikçi, her apartmanda şifreli kapı; ama yıllar önceki mahalle dayanışmasından eser yok. Apartman WhatsApp grupları, “Şüpheli biri var mı, kameralardan bakabilir miyiz?” diye kaynıyor. Polisle temas bile azaldı, çünkü kimse “şikayet etmekle uğraşmak” istemiyor. Eskiden polis çağırmak büyük olaydı, şimdi kimse beklemiyor bile.

Çocukluğumda, 2005 civarı, Bağdat Caddesi’nde bisiklete binmek serbestti. Şimdi bırak çocuğu, yetişkin olarak bile saat sekizden sonra çıkmak istemiyor insan. Güvenlik algısı, teknolojik imkanlar ve sosyal medya sayesinde çok daha hızlı sarsılıyor. Bir hırsızlık vakası anında yayılıyor. Eskiden gazeteden okurduk, şimdi Twitter’da “X Mahallesi’nde şu oldu” diye anında haber alıyoruz. Kendi mahallemde sıradan bir tartışmanın bile sosyal medyada “asayiş sorunu” gibi büyütüldüğüne şahit oldum.

Yaş ilerledikçe ben de fark ettim, aslında güvenlik duygusu fiziksel önlemlerle değil, toplumsal bağlarla güçleniyor. Şimdi herkes apartmanında yalnız, sokakta yabancı. Daha çok kamera, daha çok alarm, daha çok endişe. Halbuki eski günlerde, komşunun penceresinden göz kırpması bile yeterdi güvende hissetmek için. 2026’da ise, herkes kendi güvenlik balonunu yaratmaya çalışıyor. O balonun içinde yalnız olmak, asıl tehlike galiba.

Gece 11’den sonra Kadıköy’de yürüyünce insan ister istemez çevresine daha fazla bakar oldu. Eskiden “bir şey olmaz” rahatlığı vardı, şimdi herkes anahtarını parmaklarının arasına alıp yürüyorsa orada bir sorun var. Polis devriyesi artmış ama his olarak güven duygusu yerini tedirginliğe bıraktı. Kamera sayısı arttıkça huzur gelmedi, sadece daha çok göz altında hissediyoruz.

Gece yarısı, Kadıköy Yoğurtçu Parkı’nda yürürken telefonun elinde, rahat rahat mesaj yazabildiğin günler masal oldu. 2010’da hâlâ vapurdan inip Moda’ya kadar kulaklıkla geziyordum, şimdi kulağımı açıp dört bir yana radar gibi bakıyorum. Bir gecede değişmedi bu iş; yavaş yavaş, fark ettirmeden sindi üstümüze.

Birkaç yıl önce apartman girişlerinde kamera varsa “vaaay” derdik, şimdi en ucuz site bile 12 kamera, 24 saat kayıt, güvenlikli. Kapı şifresi, kartlı geçiş, interkom... Yetmiyor, mahalle WhatsApp grupları kuruldu: “Dikkat! Şu saatte şu sokakta yabancı biri geziyor!” Muhtemelen adam sadece simit alacak ama güvenlik algısı paranoya seviyesine dayandı.

Eskiden “akşam pazara çıkılmaz” diye laf vardı, şimdi sabah bile dikkatli ol, cüzdanı sıkı tut modundayız. Efsane bir örnek: Geçen ay İzmir’de, Bostanlı’da, üç sokak arayla iki bisiklet çalındı. Millet gece app’ten bisiklet yer takibi yapıyor, alarm sistemi kuruyor. 10 yıl önce bisikleti kapının önünde unuturdun, şimdi zinciri az gevşetin “eyvah!”

Bir yandan da, işin komik tarafı, güvenlik hissi arttıkça şüphecilik de arttı. Komşunun çocuğu zile basınca, “kim bu gece yarısı?” diye interkomdan sorgu suali. 90’larda komşunun anahtarı kapının üstünde, kapı ardına kadar açık; şimdikilerde apartman WhatsApp’ında gelen gidenin kaydı tutuluyor.

1998’de Kadıköy’de annem sokağın başındaki bakkala beni tek başıma gönderirdi. Akşamları evin kapısı bazen açık kalırdı, bir korku olmazdı. Şimdi aynı mahallede, akşam sekizden sonra köşe başında bekleyen üç kişiyi görünce yolumu değiştiriyorum. O eski güven duygusu toz olmuş, yerini tedirginliğe bırakmış. Herkesin dilinde aynı laf: “Artık kimseye güven kalmadı.”

Değişimin sebebi tek bir şey değil. Herkesin aklına hemen Suriyeliler, göçmenler geliyor ama mesele daha derin. 2010’dan beri İstanbul’da nüfus patladı, plansız yapılaşma aldı başını gitti. Mahalle kültürü çöktü, tanıdık yüz kalmadı. Kendi apartmanında kim oturuyor bilmiyorsun. Güvenlik görevlisi, kamera falan koyduk ama o sadece “güvende hissetme” hayali yaratıyor, gerçek güvenlik başka şey.

Bir de medya faktörü var. Eskiden hırsızlık, gasp haberi nadirdi, şimdi sosyal medyada her semtten bir olay dönüyor. İnsan her an her yerde tehlike varmış gibi bir ruh haline giriyor. Hatta geçen ay bir arkadaşım, akşam Mecidiyeköy’de evine giderken sesli mesaj atmamı istedi, “Belki biri takip ediyordur” diye. Yirmi sene önce adını bile duymadığımız paranoyalar.

Bir başka değişiklik de “polis çağırmak” konusunda. Eskiden kavga çıksa komşular araya girerdi, şimdi herkes polisi arıyor, kimse karışmak istemiyor. İnsanlar birbirinden koptu, yardımlaşma azaldı. Geçen sene, Beşiktaş’ta gece yarısı iki kişinin tartışmasına kimse müdahale etmedi, herkes telefonuna gömüldü. Eskiden mahallede kavga olsa anneler camdan bağırır, “Ayıptır çocuklar!” diye ortamı yatıştırırdı.

Eskiden Kadıköy’de gece 3’te sahilde otururken çantayı yere koyup, iki dakika tuvalete gitmek bile mesele değildi. Şimdi akşam 9’dan sonra rıhtımda yürürken kulağına kulaklık takmak bile lüks. 2010’da apartmanın kapısını kilitlememişim diye annemden fırça yediğimi hatırlıyorum, şimdi ise evde alarm yoksa huzur yok. Güvenlik algısı, sahiden, mahalle bakkalından zincir markete evrildi; samimiyet azaldı, paranoyaklık arttı.

Bir dönem “şehirde yürüyüş” demek, Beyoğlu’nda kafadan üç saat gezmek demekti. Kimse “telefonumu alırlar mı, sokak köşesinde sapık çıkar mı” diye düşünmezdi. Şimdi kimse Instagram’a story atarken konumunu anında paylaşmıyor, sabah evden çıkınca hangi arafa dua edeceğini şaşırıyor.

Polis arabası görenin içi rahatlayacağına, “Acaba ne oldu, bir şey mi var?” diye panik yapması da cabası. Geçen ay Şişli’de hırsızlık için gelen ekibi, apartmanın WhatsApp grubundan an be an takip ettik. Artık “gece eve nasıl döneceğim” sorusu, “yeni metro hattı açıldı mı”dan daha önemli.

Bir de şu özel güvenlik bolluğu yok mu? Eskiden mahalle abisi camın kenarından bakıp “kime bakıyorsun koçum?” derdi, şimdiyse AVM kapısında, banka önünde, apartmanın lobisinde herkesin üstü başı ayrı taranıyor. Ama garip şekilde kimsenin içi yine de tam rahat değil. Güvenlik kameraları, çelik kapılar, site duvarları yükseldikçe, insanlar sanki birbirinden daha çok uzaklaşıyor.

2010’da Kadıköy’de sabaha kadar rahat rahat dolaşıyordum, şimdi gece 12’den sonra otobüs beklerken bile iki kere arkamı kontrol ediyorum. Pandemi sonrası serseri profili şehirde arttı, polis görünürlüğü azaldı. Eskiden “yok canım, bana bir şey olmaz” kafası vardı, şimdi telefonun görünmesini bile istemiyorsun. Özellikle büyükşehirlerde güvende hissetmek eskisi kadar kolay değil.

Gece saat on birde, Kadıköy sokaklarında yürürken kafamda eskiden hiç olmayan bir “N’olur ne olmaz” alarmı çalıyor. 2010’da üniversiteye ilk başladığım dönemi hatırlıyorum; Bağdat Caddesi’nde tek başıma sabaha kadar dolaşmak aklımı kurcalamazdı. Şimdi, cüzdanı pantolonun ön cebine al, anahtarı avuç içine gizle, telefonun ekranını parlatmadan bak… Herkesin üstünde bir tedirginlik var.

Bu sadece İstanbul’la sınırlı değil. 2025 yazında, Bursa’da arkadaşımın arabasının camını kırıp çantasını çaldılar, üstelik caddenin ortasında. Polise gittiğimizde “Artık bunlar sıradanlaştı, hırsızlar bile aceleye getiriyor” dediler. O an anladım, “güvenlik” dediğimiz şey, sadece devriye arabası değilmiş; insanların gözündeki huzurlu ifadeymiş.

Bir kere sarsıldı mı, kolay kolay yerine gelmiyor. Mahalle bakkalımız Cemil Abi mesela, eskiden kapıyı açık bırakırdı. Şimdi her müşteri çıkışında kapıyı kilitliyor. “Evladım, insanın gözü arkada kalıyor şimdi” diyor. Şehirde kendini güvende hissetmemek, yavaş yavaş rutine dönüşüyor.

Bazısı “Yabancı çok, ondan” diyor, bazısı “Ekonomik kriz yüzünden.” Bana sorarsan bu işin asıl sebebi, kimsenin birbirine güvenmemesi. Toplu taşımada biri omzuna dokunsa, herkes önce cüzdanını kontrol ediyor. Güven, yerini kuşkuya bıraktı.