pandemi sonrası ekonomik değişiklikler

2021’de Berlin’de market alışverişine 40 euro harcıyordum, şimdi aynı sepete 68 euro ödüyorum. Hani “her şey normale dönecek” dediler ya, o normale dönen bizim cüzdanın içi oldu. Kira fiyatları? 2020’de Kreuzberg’de 2+1 eve 900 euro veriliyordu, şu an 1450 euro altı ev bulmak neredeyse hayal. Bir de üstüne enerji krizi, gaz faturası geldi mi tadından yenmiyor. Eskiden ucuz diye alınan Lidll makarnası bile zam şampiyonu oldu. Yalnızca Avrupa değil, Türkiye’de de benzer: 2023 yazında İstanbul’da simit 10 liraydı, şimdi 18 lira. Ekonomi eskiye döndü ama fiyatlar “eski” olmayı pek sevmiyor. Paranın üstüne su döküp büyümesini bekleyenler, o suyun fiyatının da arttığını görünce dumur oldu.

2021’de Berlin’de bir markette 1,80 euroya aldığım süt, geçen ay aynı rafta 2,79 euroydu. Alım gücü öyle hızlı düştü ki, işçisinden mühendisine herkes kemer sıktı. Kira fiyatlarının bir yılda yüzde 30 artmasına ses çıkaran yok, çünkü çözümü kimse bilmiyor. Olan yine orta sınıfa oldu, zengin zaten yolunu buluyor.

2020'nin başında işletmeci bir arkadaş, dükkanında maske taksın diye müşterileri uyarırken gülüyordu. Altı ay sonra kapattı. Pandemi ekonomisinin en çarpıcı yönü bu değildi aslında—çarpıcı olan, sonrasında hiçbir şeyin eski haline dönmemesi oldu.

Uzaktan çalışma sadece bir acil durum çözümü değil, kalıcı bir shift haline geldi. İstanbul'da merkezi ofisinde bin kişi çalışan bir şirketin 2025 sonunda sadece 200 kişi döndüğünü gördüm. Geri kalanı Ankara, İzmir, hatta Rize'den çalışıyor. Emlak piyasası bunu anında algıladı—merkez ofis civarındaki kiralık alanlar boşaldı, uydu şehirlerdeki konut fiyatları yükseldi.

E-ticaret sektörü iki kat büyüdü pandemi döneminde. 2026'ya geldiğimizde bu büyüme sabitlendi, normal hale geldi. Fiziksel mağazaların geri dönüşü var ama çok seçici. Artık mağaza açmak, "insanlar alışveriş yapmak istiyor" demek değil—"neden çevrimiçi yerine buraya gelsin" sorusuna cevap vermek gerekiyor.

Üretim zincirlerinin "yerelleşmesi" çok konuşuldu ama gerçek değişim daha mikro düzeyde oldu. Bağlılık ve stok yönetimi şekillendi. Pandemi sırasında tedarik sorunu yaşayan işletmeler, artık üç aylık stok tutmaya başladı. Nakliye maliyetleri yükseldi, marjlar azaldı. Ürün fiyatları hiç düşmedi tabi.

Finansal davranışlar da değişti. Pandemi döneminde tasarruf oranları çıktı (zorunlu olarak), sonrasında kredi kullanımı patladı. 2026'da ev kredisi faizleri hala yüksek, ama talep düşmedi. İnsanlar artık "belirsiz dönemlerde borç almak" konusunda daha rahat.