diyanet vakfı

Diyanet Vakfı, Diyanet İşleri Başkanlığı'nın kurumsal yapısı içinde hayır işleri ve sosyal yardım faaliyetleriyle ilişkili olarak tanıtılsa da aslında mali kaynakları, yönetimi ve harcamaları hakkında kamuoyunun çok az bilgisi vardır. Vakıf adı altında devlet bütçesinden ayrılan paranın hangi projelere gittiği, ne kadar kar elde edildiği ve bu karların nereye aktarıldığı sorularına cevap almak neredeyse imkânsızdır. Dini kuruluşlar adına gizlilik kalkanı çekilmesi, şeffaflığa ihtiyaç duyulan kurumlar için sorunlu bir pratiktir. Mali denetim ve kamuya hesap verme, dini yapıların toplumsal meşruiyetini güçlendirir; gizlilik ise tam tersini yapar.

Ankara Kocatepe Camii’nin oradaki kitabevinden yolun karşısına geçerken koca koca “Türkiye Diyanet Vakfı” tabelalarını görünce insan bir an durup düşünüyor. Camiden çıkan yaşlı amca çocuğuyla el ele, elinde “Kuran-ı Kerim Meali” poşeti. Hani bu vakıf, 1975’te kuruldu. O zamanlar, “Diyanet işlerini destekleyeceğiz, din eğitimi yaygınlaşacak, ihtiyaç sahibi öğrencilere burs vereceğiz” diye çıkmışlar yola. Bugün geldiğimiz noktada ise işin ucu milyonluk bütçelere, uluslararası yardımlara ve epeyce tartışmalı yatırımlara kadar uzandı.

2024 bütçesinde, sadece yurtdışındaki faaliyetler için ayrılan para 2 milyar liraya dayanmıştı. Balkanlar’dan Afrika’ya, her yerde “Türkiye Diyanet Vakfı” tabelalarını görmek mümkün. Özbekistan'da cami açıyorlar, Somali'de su kuyusu; Avusturya'da Türk gençleri için kurs düzenliyorlar. Yani klasik “sadece Türkiye’ye hizmet” olayını çoktan aştılar, nereye baksan bir kolları var.

Tabi işin içinde para olunca, tartışma da eksik olmuyor. Bir arkadaş, geçen yaz üniversite bursu başvurusu yaparken karşısına “Diyanet Vakfı Bursları” çıkmıştı. Başvuruda lise diploması, imam-hatip kökeni, velinin gelir belgesi, bir de karakter referansı istiyorlar. Adamlar, “yabana atmayın, hakkıyla dağıtıyoruz” diyor ama memlekette torpil, adam kayırma dedikoduları her daim ortada. Kapalı kapılar ardında ne dönüyor, bilmek zor.

2023’te Ankara Kocatepe Camii’ndeki kitap fuarına denk gelmiştim, Diyanet Vakfı’nın bastığı külliyat bayağı kaliteliydi. Özellikle “İslam Tarihi” ciltleri bedavaya yakın fiyatlara satılıyordu, dışarıda üç katı. Öğrenciysen ya da kaynak arıyorsan, yeri geldiğinde en hesaplı çözüm burası oluyor. Bağışlarla döndüğü için ticari kaygısı yok, ama içerik hep “resmî çizgi”.

1975 yılında kurulan ve Diyanet İşleri Başkanlığı'na bağlı çalışan bu vakıf, Türkiye'nin en büyük dini sivil toplum kuruluşlarından biri. Yurt içinde Kuran kursları, yurt dışında ise 145'ten fazla ülkede camii ve kültür merkezi inşaatı finansmanı sağlıyor.

Vakfın gelir kaynakları merak konusu olmaya devam ediyor: kurban derisi bağışları, fitre-zekat toplamaları ve çeşitli hibe kanalları. 2023 yılı itibarıyla kurban derisi gelirlerinde vakfın payı tartışma yaratmıştı, zira alternatif kurumlar da aynı kanaldan besleniyor.

Asıl dikkat çeken boyut ise yurt dışı faaliyetleri. DITIB üzerinden Almanya'da yaklaşık 900 cemaate ulaşıyor; bu yapı zaman zaman Avrupa hükümetleriyle diplomatik sürtüşmelere yol açıyor.

Vakfı Diyanet'in kendisinden ayırt etmek önemli: biri devlet kurumu, diğeri sivil tüzel kişilik. Ancak pratikte ikisi arasındaki sınır oldukça geçirgen.