arkadaşlıkta kıskançlıkla baş etmek

Kültürümüzde arkadaşını başkasıyla paylaşmak açık açık hoş karşılanmaz. Özellikle Anadolu'da, “en iyi arkadaş” kavramı neredeyse bir sahiplenme duygusuna dönüşüyor. 2023’te Ankara’da, bir arkadaşımın başka bir grupla tatile gitmesi olay olmuştu mesela. Sanki ihanete uğramış gibi hissetti, haftalarca surat yaptı. Batı dizilerinde “cool” görünen bu çoklu arkadaşlık olayı, Türkiye’de genelde gizli rekabet. Araya biri girince ortam gerginleşiyor, buluşmalar “kim organize etti” savaşına dönüyor. Kıskançlık açık açık konuşulmaz, hep alttan alta laf sokmalar, soğukluklar. Lafı dolandırmaya gerek yok: Burada dostluk dediğin şey biraz sahiplenmeyi de içeriyor, kültürde “paylaşım” lafta güzel geliyor ama pratikte zor.

Türkiye’de arkadaşlık dediğin şeyde işin içine para, statü, hatta bazen sevgili bile girince kıskançlık mevzusu bambaşka bir hal alıyor. 2023’te Kadıköy’de gözümle gördüm: Üç kişilik bir tayfa, biri yeni işe girdiği için diğerleri laf çarpıyor. “Sen şimdi plaza insanı oldun, bize ayıracak vaktin yok” diye hafif dalga, hafif içten içe kırgınlık. Kıskançlık burada sadece “onunla daha çok görüşüyor” meselesi değil; birinin hayatında yeni bir şey olunca, kalanlar kendini değersiz hissediyor. Bayağı sınıf atlama korkusu gibi bir psikoloji. Kendi hayatında durduğun yere güvenin yoksa, en ufak değişiklikte “beni silecekler” endişesi hop diye patlak veriyor. Yani mesele arkadaşını kaybetmekten çok, kendine biçtiğin değerle alakalı. Bunu fark edince, o rahatsızlık biraz daha anlamlı bir yere oturuyor insanda.

Üniversitede bir ara, en yakın arkadaşımın yeni bir grupla daha fazla vakit geçirmesi sinirimi bozmuştu. Bunu içimde büyütmek yerine açık açık konuştum, aramızda yanlış anlaşılma kalmadı. İnsan bazen kendi değerini hatırlamak zorunda, karşı tarafı suçlamadan. Kıskançlığı sindirmek yerine, sebeplerini dürüstçe masaya koymak hayatı çok kolaylaştırıyor.

İstanbul’da ilk kez gerçek bir arkadaş grubum olduğunu hissettiğim yıl 2019’du. Üç kişi, moda sahilinde sabahlara kadar oturup hayaller, ilişkiler, saçmalıklar konuşuyorduk. Sonra bir gün, aramıza yeni bir kız dahil oldu. O kadar hızlı kaynaştı ki, bir baktım, en yakın hissettiğim arkadaşım ona sırlarımı anlatıyor. İçime garip bir huzursuzluk çöktü. Alakasız bir şekilde, buluşmalardan biri ertelendiğinde “Bana mı trip atıyorlar?” diye düşünmeye başladım. O zamana kadar kıskançlığın sadece sevgililer arasında olduğunu sanıyordum, ama arkadaşlıkta da işliyor resmen.

Net bir şey var: Arkadaşına “Senin başka arkadaşın olamaz, hep benimle ol” diyemezsin. Ama insanın içinden geçen o minik, tuhaf huzursuzluk da yalan değil. Hele ki, senin anlattığın esprilerle başkası gülüyorsa veya birlikte yaptığınız bir aktiviteyi başkasıyla yapmaya başladılarsa, için için kemiriyor işte. O kıskançlık, “Yedekte kalırsam?” korkusunun ürünüymüş, sonradan anladım. Yani, ait olma ve değer görme meselesi.

Bunu aşmak için şöyle bir yol izledim: İçimde patlayan her saçma duyguyu oturup yazmaya başladım. “Bu his nereden geliyor, bana ne anlatıyor?” diye. Sonra şu gerçekle yüzleştim: Arkadaşlık, bir sahiplik ilişkisi değil. Birbirini tutup köşede saklayamazsın. Bıraktım kontrol etmeye çalışmayı, samimi şekilde “Bunu hissettim, rahatsız oldum” dedim. Dışarıdan saçma gibi görünüyor ama kendi içimde kabullenince hafifledim.

Lisede, 2011’de, en yakın arkadaşımın doğum gününe başka bir kızla gitmişti. O an içimden “Ben az önce dışlanmış mı oldum?” diye geçirmiştim. O kadar net bir mideye yumruk hissi geliyor ki, yaşadığın kıskançlığı saklamak da mümkün değil. Arkadaşlık dediğin şeyde kıskançlık, sandığımızdan daha yaygın. Üstelik sadece çocuklukta değil, 30 yaşında da, evli, bekar fark etmiyor; arkadaşını başkasıyla paylaşmak kolay değil.

İşin psikolojisine girecek olursam, Freud “başkasıyla bağ kuran birini kaybetme korkusu” diyor. Aslında kontrol edemeyeceğimiz bir güvensizlik geliyor bir anda. Özellikle üçlü arkadaş gruplarında sık görülüyor. Mesela üniversitede, Ankara’da, 2017’de üç kişilik bir kız grubu içinde hep bir “kim kiminle daha yakın” hesaplaşması vardı. Gruplar küçüldükçe kıskançlık büyüyor.

Pratikte baş etmek için yaptığım şeylerden biri, direk konuşmak. Lafı dolandırmadan “Bak, şu davranışın beni rahatsız etti” dedim mi, karşı taraf şok oluyor ama en azından açık oynuyorsun. Yoksa kendi kendini yiyip tüketiyorsun, sosyal medya stalk’ları, pasif agresif laflar başlıyor, arkadaşlık iyice yıpranıyor.

Bir de kendi içimde sorguladığım noktalar oldu. Neden kıskanıyorum? Gerçekten dışlanıyor muyum, yoksa kendi yarattığım bir kurgu mu? Bir keresinde, İzmir’de 2019’da, arkadaşımı kız kardeşiyle daha çok vakit geçirirken görüp bozulmuştum. Sonra dedim ki, “Bu insanın hayatında senin dışında insanlar da olacak, dünyanın merkezi değilsin.” Biraz kabullenince rahatlıyorsun.

Geçen yaz, Eskişehir’de çocukluk arkadaşımın yeni bir grupla yakınlaştığını fark ettiğimde içten içe çatlamıştım. O an, insanın en saçma duygusunun “beni unutur mu?” korkusu olduğunu anladım. Kendi hayatıma odaklanıp onunla küsmeden mesafemi ayarlayınca hem kendim rahatladım hem dostluğumuz daha sağlıklı bir hale geldi. Her gün bir araya gelmek gerekmiyor, bazen biraz nefes almak iyi geliyor.

Lise yıllarında, 2012’de Kadıköy’deki bir kafede otururken en yakın arkadaşımın yeni bir grupla takıldığını duyunca içimde tarifi zor bir kıskançlık hissetmiştim. O gün, iki saat boyunca surat asıp saçma sapan tripler attım; tabii hiçbir işe yaramadı, sadece aramız soğudu. Sonradan fark ettim ki arkadaşlıkta kıskançlık sevgilidekinin aksine daha sinsice ilerliyor, çoğu zaman fark ettirmeden içten içe kemiriyor. Kimisi duygusunu açık açık söyler, diğeri içine atar ve birikir. İkisini de denedim; ilki kavga çıkarıyor, ikinci yol ise insanı içten yiyip bitiriyor. Kıyas yaparsam, hisleri dürüstçe konuşmak daha kısa vadede zorlasa da uzun vadede rahatlatıyor. Bir de kendine soracaksın: "Gerçekten kaybetmekten mi korkuyorum, yoksa hayatımda başka eksikler mi var da adamı rakip gibi görüyorum?" Çünkü insan bazen başkasını değil, kendindeki boşluğu kıskanıyor.