ABD-İsrail ve İran Savaşı: Küresel sistem üzerinden bir okuma

Ocak 2026’dan beri dünya haberlere kilitlendi. Petrol fiyatı 120 dolara dayanınca ilk hissedenlerden biri oldum; İstanbul’dan gelen aylık doğal gaz faturam tam ikiye katlandı. Herkes büyük savaş diye bakıyor ama aslında masada enerji ve teknoloji kartları açık oynanıyor. Wall Street’teki bankacılardan duyduğum, ABD’nin İran’a uyguladığı yeni finansal kısıtlamalar, global SWIFT sisteminde İran’ı oyun dışı bırakmak için atılmış en sert adım. İsrail’in askeri teknolojiyle Orta Doğu’da baskı kurması, ABD’nin Pasifik’te Çin’i frenlemeye çalışmasıyla birleşince, olay klasik savaşın çok ötesinde. 2023’te AI ve siber güvenlik alanında yatırımların patlaması boşuna değildi; herkes dijital cepheyi de hazırladı. Sıradan vatandaş için pratik olanı söyleyeyim: Doların istikrarsızlığı, ithal ürünlerde ani fiyat şoklarını getirecek, stok yapmak ya da alternatif tedarik aramak artık sadece tüccar işi değil, ev halkının da gündeminde.

İsrail'in Gazze'deki operasyonundan sonra İran'ın doğrudan saldırısı ve ABD'nin bölgeye gemi göndermesi, küresel sistemin yapısını açıkça gösteriyor. Petrol, nükleer silah, jeopolitik konumlandırma—bu üçlü denge bozulduğunda savaş çıkar, çıkmazsa da tehdit kalıcı hale gelir.

Buradaki gerçek problem şu: Washington ve Tahran için bu savaş kaçınılmaz değil, ama sistemin kuralları öyle kurgulmuş ki, bir taraf güç göstermezse diğeri bunu zayıflık olarak okuyor. İsrail de bu dinamiğin merkezinde, kendi varoluşunu bu çatışmaya bağlamış durumda.

Türkiye'nin konumu ise çok hassas—Rusya ile enerji bağlantısı, NATO üyeliği, Ortadoğu'daki ekonomik çıkarları bir anda çakışıyor. Bir tarafı seçmek değil, bu çatışmanın Türk ekonomisine nasıl sıçrayacağını hesap etmek gerekiyor.

2025’in sonbaharında başlayan çatışma, petrol fiyatlarını bir gecede %60 artırdı. ABD’nin Katar’daki üslerine İran’dan fırlatılan dronlar, küresel ticaretin seyrini değiştirdi. Avrupa’da kış ortasında doğal gaz sıkıntısı baş gösterdi, Almanya acil tasarruf paketleri açıkladı. Bir yanda Tel Aviv’de sokağa inen insanlar, öte yanda Tahran’da seferberlik ilanı; bütün taşlar yeniden diziliyor, güç artık askeri değil ekonomik dengede.

2024'ün Ekim ayından itibaren İsrail'in İran'a yönelik doğrudan saldırıları ve ardından gelen ABD müdahalesinin boyutlanması, Westphalian sistemin —yani 1648'den bu yana kurulan egemen devletler düzeninin— ne kadar kırılgan bir zemin üzerinde durduğunu bir kez daha gösterdi.

Soğuk Savaş döneminde bile bu kadar açık bir hegemonik müdahale yoktu. ABD, 1991'de Körfez Savaşı'nda bir koalisyon meşruiyeti aradı. 2003'te Irak işgali için BM'yi en azından ikna etmeye çalıştı, başaramadı ama çabaladı. Şimdiyse bu zahmet bile yok. B-2 bombardıman uçaklarının Fordo'ya indirdiği GBU-57 bombalarının görüntüleri, herhangi bir çok taraflı meşruiyet arayışı olmadan dünya kamuoyuna servis edildi.

Küresel sistem açısından asıl çarpıcı olan şu: BM Güvenlik Konseyi bu savaşta tamamen işlevsiz kaldı. Rusya ve Çin'in veto gücü, Batı'nın önerdiği ateşkes kararlarını engellerken ABD de İsrail lehine aynı vetoyu kullandı. Yani sistem, tasarlandığı işlevi —büyük güçler arasındaki çatışmayı önlemek— yerine getiremiyor. Bu bir arıza değil, yapısal bir çöküş.

Uluslararası ilişkiler literatüründe buna "güç geçiş teorisi" (power transition theory) çerçevesinden bakılabilir. A.F.K. Organski'nin 1958'de geliştirdiği bu teoriye göre hegemonik savaşlar, mevcut düzenin yorumlanması üzerindeki anlaşmazlıktan çıkar. İran'ın nükleer programı bu çerçevede salt teknik bir mesele değil; bölgesel güç dengesini yeniden kurmaya yönelik bir statü iddiasıdır. ABD ve İsrail'in buna verdiği yanıt da savunmadan çok bu statü iddiasını bastırma refleksidir.