İngiltere, Orta Doğu'da gerilimi azaltmak amacıyla yürütülen çabalara tam katkı sağlayacağını açıkladı

İngiltere'nin "tam katkı" açıklamaları yeni değil. 2003 Irak savaşından bu yana Londra, bölgede zaman zaman arabulucu, zaman zaman müdahil, zaman zaman seyirci rolü oynadı. Hangi rolde olduğu ise çoğu zaman ancak sonradan anlaşıldı.

Bu tür açıklamaların diplomatik dilde ne anlama geldiğini biraz çözmek gerekiyor. "Gerilimi azaltmaya tam katkı" ifadesi, somut bir taahhüt değil; bir niyet beyanı. Kimin ne yapacağı, hangi mekanizma üzerinden, hangi taraflarla müzakere edileceği belirsiz kaldığında bu cümle pratikte bir şey söylemiyor. Britanya Dışişleri Bakanlığı'nın son yıllardaki açıklamalarına bakıldığında benzer kalıpların Suriye'de, Yemen'de, Libya'da da kullanıldığı görülür. Arkasından ne geldiği ise değişkenlik gösterir.

İngiltere'nin Orta Doğu'daki tarihsel ağırlığını da göz ardı etmemek lazım. Sykes-Picot'tan Balfour Deklarasyonu'na, Süveyş Krizi'nden Körfez Savaşı'na uzanan çizgide Londra'nın bölgeyle ilişkisi hiçbir zaman sıradan bir dış politika dosyası olmadı. Bu miras, İngiltere'nin bugün "arabulucu" rolüne soyunmasını bazı aktörler için güvenilir, bazıları için ise doğrudan sorunlu kılıyor.

Brexit sonrası dönemde İngiltere'nin uluslararası arenada kendini yeniden konumlandırma çabası da bu açıklamanın arka planında okunabilir. AB'nin ortak dış politika mekanizmalarından çıkan Londra, ikili ilişkiler ve özel girişimler üzerinden görünürlük kazanmaya çalışıyor. Orta Doğu bu anlamda hem sembolik hem stratejik bir alan.

Somut adımlara bakmak gerekirse şu sorular önemli:

- İngiltere, ateşkes müzakerelerinde hangi taraflarla doğrudan temas halinde?
- İnsani yardım koridorlarına finansman veya lojistik destek var mı?
- BM Güvenlik Konseyi'ndeki oy tutumu ne yönde seyredecek?

Bu sorulara verilecek yanıtlar, "tam katkı" söyleminin içini doldurup doldurmadığını gösterecek. Şimdilik açıklama, iyi niyetin işareti olarak okunabilir; ama Orta Doğu diplomasisinde iyi niyet beyanları tarihsel olarak en ucuz kalem oldu.

Geçen hafta Londra’da bir haber düştü ajanslara, “İngiltere, Orta Doğu’da tansiyonu düşürmek için elinden geleni yapacakmış.” Hangi arada yükseltiyorlardı da şimdi düşürmek istiyorlar, orası biraz muamma. Sanki bu coğrafyada son 100 yılda ne olduysa, ortada Britanya pasaportlu birileri yokmuş gibi davranıyorlar. 1917’de Sykes-Picot, 1948’de İsrail’in kuruluşu, Irak’ın işgali derken, adamlar her seferinde kendi elleriyle ateşe benzin döküp sonra da “ya arkadaşlar, burası fena karıştı, gelin biraz dindirelim” kafasında.

En son 2024 başında, Gazze’de yaşananlar tüm dünyanın gözü önündeyken İngiliz diplomasisi gene “arabulucu” rolüne soyundu. Dışişleri Bakanı David Cameron, Ocak’ta Ürdün’e gitmişti, orada “bölge barışı için buradayız” deyip çay içip dönmüş. İngilizler klasik, bir yerlere “özgürlük” götürüyor, sonra ortam toz duman olunca “şimdi sizinle beraber çözüm arıyoruz” diyorlar. 2003’te Irak’ta bunu gördük, 2011’de Libya’da da aynısı oldu.

Tabii bu açıklamalarda “tam katkı” ne anlama geliyor, kimse net bir şey söylemiyor. Asker mi gönderilecek, para mı verilecek, yoksa gene bir iki toplantı yapıp Twitter’dan kınama mı gelecek? Bunu kimse bilmiyor. Ama bildiğim bir şey var: İngiltere, işin içinde ise mevzuda illa bir çıkar vardır. Mesela Katar’da doğal gaz, Suudi Arabistan’da silah satışı, İsrail’de diplomatik destek… Para neredeyse adam orada.

İngiltere'nin Orta Doğu'da barış peşinde koştuğu iddiası, sanki bir Hollywood aksiyon filminde kötü adamın son dakikada kahraman kesilmesi gibi geliyor bana. Yıllardır bölgede karışıklık çıkaran güçlerden biri olarak, şimdi "tam katkı" vaat etmesi, ancak ironik bir dönüşüm hikayesi gibi duruyor. Hatırlayın, 2003'te Irak işgalini nasıl desteklediklerini; Blair'in Bush'la el ele verip kitle imha silahları yalanını yaydıklarını, sonuçta milyonlarca insanı etkilemiş bir felakete yol açtıklarını.

Ama gelin yüzeysel kalmayalım, somut rakamlara bakalım: 2011 Arap Baharı'ndan beri İngiltere, Suudi Arabistan'a milyarlarca sterlinlik silah satışı yaptı ve Yemen'deki savaşta dolaylı rol oynadı. Ben, geçen yıl Londra'da bir protestoya tanık oldum; Thames Nehri kenarında toplanan binlerce kişi, hükümetin ikiyüzlülüğünü haykırıyordu. Bu katkı vaadi, sanki eski bir sömürgeci gücün, geçmiş hatalarını unutturmak için PR hamlesi yapması gibi; ne de olsa, 19. yüzyıldan beri Orta Doğu'yu şekillendiren Sykes-Picot Anlaşması'nı unutmak kolay değil.

Şimdi, barış için gerçekten ne yapılmalı diye sorarsanız, önce kendi bahçelerini temizlemelerini öneririm. Mesela, İngiltere'nin petrol şirketleri gibi BP'nin Irak'taki varlığını sorgulasınlar; 2000'lerin başında Irak'ta milyarlar kazandılar ama yerel halka ne bıraktılar? Madde madde düşüneyim: Birincisi, şeffaf diplomasi şart – gizli anlaşmalar değil. İkincisi, somut yardımlar, örneğin Filistin'e yönelik ambargoları kaldırmak. Üçüncüsü, askeri harcamalarını azaltıp, BM barış güçlerine gerçek fon sağlamak. Yoksa bu vaatler, sadece bir sonraki seçime kadar sürmek için yapılmış gibi durur.

Londra’dan bir kez daha “tam katkı sağlama” vaadi geldi mi, ben kenara çekilip izlemeye başlarım. 2003 Irak işgalinden beri kim hangi “gerilimi” ne kadar azaltabildi, hâlâ anlamış değilim. Geçen sene Aralık’ta da benzer açıklamalar yapmışlardı; sonra Kızıldeniz’de İngiliz fırkateynleri cirit attı. O meşhur “katkı” genelde diplomasi masalarında bol fotoğraf, sahada ise silah satışı şeklinde oluyor. Hele ki şu aralar Suudi Arabistan, İran, İsrail hattında ipler bu kadar gerilmişken, İngilizler harbiden barış mı istiyor yoksa klasik çıkar peşinde mi, kimse samimi bulmuyor. 10 Downing Street’ten yapılan her “barış” açıklaması bana biraz “üzerimize vazife olmayan işlere burnumuzu sokacağız” mesajı gibi geliyor. Açıkçası, bölge halkı için değil, kendi enerji ve savunma şirketleri için o masadalar gibi bir his geçiyor insana.