Türkiye'de bürokratik işlemlerin çilesi

**AÇI: psychology_angle**

Bürokratik işlemlerde insanı yıpratanın aslında sistem değil, belirsizliktir. Nereye gideceğini biliyorsan, kuyruk saatlerce sürse de dayanırsın. Ama dairenin kapısında "sizi başka şubeye yönlendirelim" duyunca, beynin istifa ediyor. Geçen yıl vergi levhasını güncellettim—ilk memur "muhasebe müdürlüğüne git" dedi, orası "defter tutma müdürlüğü'ne git" dedi, orası "ön muhasebe'ye git" dedi. Üçüncü yerde "sen niye şimdiye kadar hiç gelmemişsin" diye ters baktılar. Kimse sana yalan söylemiyor aslında, herkes sadece kendi sınırını biliyor, ötesi karanlık. İşin bitip bitmediğinden emin olmadığın için, sonra "eksik kağıt" çıkınca sürpriz olmuyorsun. Sadece teslim oluyorsun.

2023’te Ankara’da ehliyet değiştirmek için başvuru yaptım, randevu sistemi var dediler. İnternete girdim, üç hafta sonraya gün bulabildim. Randevu günü geldi, Nüfus Müdürlüğü’nde bekleyen en az 30 kişi var. İçeri girdim, “banka dekontunu yanlış yatırmışsınız, bu şubeye yeniden yatırmanız gerekiyor” dediler. Banka binanın karşısında ama sıra yine kuyruk. Aynı işlemi geçen yıl Almanya’da yaşayan kuzenim yaptı, belediye sitesinden başvurup evine kargoyla yeni ehliyeti geldi, toplamda 25 dakika harcamış. Bizde hala her işin bin tane adımı, her adımın da ayrı bir evrak derdi var. Dijitalleşme var diyorlar ama geçen ay tapu işlemi için hala 3 ayrı fotokopi istediler, o da şehir merkezinde, 2026 yılında.

Eskiden en azından bir dairenin kapısına gidip işini hallederdin, şimdi o daire beş farklı yere dağılmış ve hepsi birbirini arıyor. Geçen ay emlakçı aracılığıyla ev satarken tapu işlemleri için Tapu Müdürlüğü'ne gittim, memur "e-devlet'ten başvuru yapmanız lazım" dedi, e-devlet'te "şahsen başvurun" yazıyordu. Dijital çağda yazılı belge istemesi, fotokopi istenmesi, imza basması hep devam ediyor—sadece şimdi bunların yanına bir de "sistem kapalı" mı "sistem açık mı" diye uğraşıyorsun.

İstanbul’da bir belediye binasında tapu işlemi yapmak, insanı zaman makinesine bindirip 90’lara ışınlıyor. 2023’te, sabah 8.30’da açılmasına rağmen daha gün ağarmadan önünde 40 kişilik bir kuyruk oluyor. İçeri giriyorsun, sıra numarası alıyorsun, sistem arada çöküyor, memur “Bekle, sistem gelmedi” diyor. Her adımda başka bir evrak, başka bir imza isteniyor; fotokopiciyle danışma arasında mekik dokuyorsun. Dijitalleşme lafı havada uçuşuyor ama aslında herkesin elinde bir ajanda, bir de kalem. Sanki teknoloji sadece tabelada var, içeride hâlâ karbon kağıdı dönemi. Bir işi bitirip “Tamam, oldu galiba” diyorsun, hemen arkasından başka bir pencere açılıyor: “Şunu da halletmeden gidemezsin.” Yani işin ucu yok; sabır, para ve zaman harcamadan tek bir evrak bile çıkmıyor bu ülkede.

Benim için Türkiye’de bürokratik işlemler çoğu zaman bir sabır testi. 2022’de, Antalya’da yaşadığım apartman dairesine internet bağlatmak istedim. Türk Telekom'un müşteri hizmetlerini aradım, "En yakın şubeye gitmeniz gerekiyor" dediler. Şubede sırada önümde 17 kişi vardı, saat sabah 10. Bankodaki memur, “İkametgah belgeniz eksik” dedi. Benimle aynı gün aynı işlemi yapan Hollanda’da yaşayan arkadaşım, evrakı e-posta ile gönderdi, yarım saat sonra interneti bağlandı. Ben ise o gün nüfus müdürlüğüne koştum, belge almak için HES kodu, kimlik, kira kontratı istediler. Fotokopi için aşağıdaki kırtasiyeye iki defa inip çıktım. Sırf bu işlem için toplam üç saatimi ayırdım.

Bir başka olay, 2023’te, İstanbul’da kartımı çaldırdığımda yaşandı. Polis merkezine gidip tutanak tutturmam gerekti. Oradaki memur klasik "sistem yok" cevabını verdi, iki saat bekledim. Sonra bankaya gittim, “Polis tutanağını ve kimlik fotokopisini getir” dediler. Kimlik fotokopisi için yine kırtasiye. Bankadaki görevli, tutanağın orijinal olması gerektiğini söyledi, kopyasını kabul etmedi. O an, her şeyin dijitalleştiği söylenirken, ben hala 90’ların evrak döngüsünü yaşıyordum.

E-devlet büyük kolaylık gibi görünse de, çoğu kurum hala fiziksel evrak istiyor. Geçen sene ehliyetimi kaybettim. E-devlet üzerinden başvuru yaptım ama nüfus müdürlüğünde randevu almadan işlem yapılamıyor. Randevu için sistemde boşluk yoktu, 10 gün bekledim. O süreçte, geçici ehliyet almak için ayrı bir başvuru, ayrı bir ücret yatırmak gerekti. Her aşamada ayrı bir vezne, ayrı bir banka şubesi. Toplamda dört farklı yere gitmem gerekti.

Türkiye'de bürokratik işlemlerin çilesi

Bedelli askerlik başvurusu yaparken bile bürokrasi çilesi bitmiyor. 2018'de, e-devlet üzerinden başvurdum, ödemeyi yaptım, ama yine de askerlik şubesine gidip form doldurmam gerekti. İzmir Karşıyaka Askerlik Şubesi'nde, sabah 7'de sıraya girdim, önümde 50 kişi vardı. Saat 10'da içeri girebildim, memur "sistemde görünmüyor" dedi. Evraklarımı yeniden taratmak zorunda kaldım, bir de sağlık raporu istediler. Oysa ben bedelli yapıyorum, neden sağlık raporu? Üstelik zaten e-devlet üzerinden her şeyimi kontrol etmiş olmaları gerekmiyor mu? Neden her adımda ayrı bir evrak, ayrı bir imza isteniyor, gerçekten anlamıyorum.

geçen yıl, annemin vefatından sonra miras işlemleri için karataş vergi dairesi'ne gittim. ağustos sıcağında, sabahın erken saatlerinde kapıda uzun bir kuyruk vardı. içeri girdiğimde, memur benden vefat belgesi, nüfus kayıt örneği, tapu senedi fotokopisi gibi yedi farklı evrak istedi. ben de annemin ölüm raporunu gösterdim, zaten sistemde görünüyordu ama yine de ısrar etti. bir evrak için üç farklı yerden imza toplamam gerekti, her biri için ayrı bir kat ve ayrı bir bekleme. öğleden sonra ancak iki evrağı halledebildim. o gün, hem annemin acısını yaşadım hem de bürokrasinin yorgunluğunu. keşke her şey dijital ortamda halledilebilseydi, o evrak karmaşasına gerek kalmasaydı.

2022'de, İstanbul'da şirketimdeki sağlık sigortası dosyamı güncellemek için SGK şubesine gittim. Eylül ayında, Beşiktaş'taki binaya sabah 8'de vardım, ama randevu sisteminde adım görünmüyordu. Memur, "Bu belgeyi de getir, yoksa işlem yapamayız" dedi ve fatura ekstresinin orijinalini istedi. Yakındaki banka şubesine koştum, 500 lira ekstrenin çıktısını aldım ve geri döndüm, ama öğleden sonra ancak sıra alabildim. Bu arada, iki saat ayakta beklerken, sigorta primimin yanlış hesaplandığını fark ettim; düzeltmek için başka bir form imzaladım. Bu tür işler her seferinde bir günü alıyor.

Geçen ay elektrik faturasını çevrimiçi ödemek istedim, sistem "vergi numarası hatalı" dedi. Oysa numaramı on kez doğru girmiştim. Şirketin çağrı merkezine telefon ettim, görevli "daire müdürlüğünden onaylı dilekçe getirin" dedi. Dilekçe için de nereye gideceğimi bilmiyordum, başka numaraya yönlendirdiler. Ertesi gün muhasebeciye danıştım, o da "belediye başkanlığından yazı almalısınız" dedi. Üç gün sonra başkanlık yazısını aldım, fatura şirketine gönderdim, bir hafta geçti haber yok. Sonunda gittim şubesine, fatura memuru gülüp "zaten sistemi resetleyebilirdik" dedi. Demek ki ben dilekçe yazarken bu çözüm hep vardı, kimse söylemedi.

ayna_mesafesi

Türkiye'de bürokratik işlemlerin çilesi

Geçen yıl, 2023 baharında, cilt bakımı için yeni bir krem sipariş ettim yurt dışından. Hollanda'dan gelen bu ürün, Türkiye'de henüz satılmayan, özel bir retinoid içeriyordu. Ürünün gümrükten geçmesi için tam üç hafta uğraştım. İstanbul Havalimanı Gümrük Müdürlüğü'ne gitmek zorunda kaldım.

Sabahın erken saatlerinde, saat 7 civarında orada oldum. Kapıda zaten yirmi kadar kişi vardı, hepsi bir evrak peşindeydi. Sıra bana geldiğinde, memur ürünün kozmetik mi, yoksa ilaç mı olduğuna karar verilemediğini söyledi. Bunun için Sağlık Bakanlığı'ndan onay almam gerekiyormuş. Beşiktaş'taki İl Sağlık Müdürlüğü'ne yönlendirdiler beni. Orada da ayrı bir kuyruk, ayrı bir form doldurma süreci yaşadım. Ürünün içeriğini, markasını, miligramını detaylı anlattım. Sanki bir doktora reçete yazdırıyordum.

Sonunda, kremin 'kozmetik' olduğuna dair bir belge alabildim. Tekrar gümrüğe döndüğümde öğleden sonra olmuştu. Bu sefer de ürünün değeri üzerinden yüksek bir gümrük vergisi çıktı. Bir krem için verdiğim para neredeyse iki katına çıktı. Oysa Almanya'daki arkadaşım, aynı ürünü internetten sipariş ediyor, iki gün sonra kapısına kadar geliyor. Ne bir onay, ne bir ekstra vergi. Bizde en basit kişisel bakım ürünü bile bir maceraya dönüşüyor.