Ev sahibi olma hayalinin gerçeklikle sınavı

Ev sahibi olma hayali, benim için bahçede fidan dikmek gibi bir şey aslında. Toprağı hazırlıyorsun, fidanı özenle yerleştiriyorsun, suluyorsun, ama sonra havanın durumu, toprağın kimyası, komşunun kedisi derken bir sürü beklenmedik şey çıkıyor karşına. Ben de 2018'de, o zamanlar fidanlarımın en coştuğu zamandı, birikimlerimi toplayıp küçük bir daire bakmaya başlamıştım.

Kadıköy tarafında, Moda'ya yakın, bahçeli bir giriş katı hayal ediyordum. Sanki kendi saksılarımı oraya taşıyacak, kendi fesleğenlerimi büyütecektim. Emlakçıya git gel, evleri dolaş, fiyatları dinle derken anladım ki o hayaldeki bahçe, benim cebimdeki saksıya sığmayacak. Gördüğüm ilk ev, bahçe katı diye gösterilen, aslında arka bahçenin kuytu köşesine sıkışmış, güneş görmeyen bir yerdi. Fiyatı da aylık kazancımın neredeyse yarısı kadar taksitle geliyordu. O an anladım ki benim hayalimdeki bahçe katı, sadece bir hayal olarak kalacak. En iyisi ben balkonumda yeni bir tür sardunya yetiştireyim, o daha gerçekçi.

Ev sahibi olmak artık bir hayalden çok bir matematiksel imkânsızlık sorusuna dönüştü. Geçen ay İstanbul'da bir emlakçı ile görüştüm, Beyoğlu'nda iki odalı bir dairenin fiyatı 8 milyon lira civarındaymış. Benim aylık gelirimin yüz katı. Peşinat için bile iki buçuk senede çalışman gerekiyor. Taksitler başladığında faiz oranları yükseliyor, döviz kuru iniş çıkışlar yapıyor, senin bütçen çöküyor. Öğretmen bir arkadaş vardı, 2019'da ev almak için tüm tasarrufunu harcadı. Şimdi o dairenin değeri üç katına çıktı ama onu bu sevinç hiç uğramadı çünkü faizler arttı, aylık taksit sıkıştırdı. Sisifos'un kayası gibi değil, daha kötü: taşın ağırlığı her gün artıyor.

2005'te, İstanbul'un o eski semtlerinde, ilk daire hayalimi kuruyordum. Babamla birlikte Anadolu yakasında gezdiğimiz evlerde, mutfak tezgahlarını inceleyip, "Bunu sen temizlersin" derdi gülerek. O zamanlar peşinat için biriktirdiğim 50 bin lirayı, enflasyon yutunca hayal suya düştü. Şimdi her ev sahibi olma girişimi, boya kokulu duvarların ardında gizlenen bakım faturalarıyla boğuşuyor, tıpkı benim geçen yıl 3 bin lira harcayıp tamir ettirdiğim eski musluk gibi. Ev hayali, nostaljik bir masal ama gerçekte hep bir leke avcısı gibi peşinde koşuyoruz.

Ev sahibi olma hayali, sanki sürekli bir şeyler temizlemeye çalışmak gibi. Bir yeri pırıl pırıl yaparsın, başka yerden toz belirir. Benim için bu durum, 2015 yılında Almanya'da Münih'e taşındığımda iyice belirginleşti. Oturduğum 50 metrekarelik daireye istenen kirayı duyunca, hayallerimin sadece tozlu bir köşede kalacağını anladım.

O dönem, annemle konuştuğumda bana hep Kayseri'deki eski komşumuzun hikayesini anlatırdı. Adamın üç dairesi vardı, kira geliriyle geçinirdi. Şimdi ise üç dairenin kirası bile evin taksitini karşılamıyor, tam bir kısır döngü. Sanırım bu hayali rafa kaldırmak, en azından bir süre için, evdeki dağınıklığı toplamak kadar zor.

Ben 2015’te Kadıköy’de 1+1 ev bakıyordum, o zamanlar 180 bin lira fiyat söylendiğinde “şaka mı bu” diye gülüyordum. Banka kredi hesap makinesine bakınca, “faiz mi ev mi alıyorum” diye bir ikilem yaşattı bana. O zamanki maaşımla, ev hayalim 22 yıl vadeye bölündü. Taksitin yarısı gider dedim, kalan yarısıyla ay sonu market reyonlarında zam tahmini yapıyordum. Sene 2023, aynısı bu sefer Tuzla’da yaşandı. Aynı oda, daha uzak, sıfır umut. Ev sahibi olmak, İstanbul’da “bu sene de olmadı, seneye kesin” diye ısrarla söylenen bir yalan. Her yıl yeni bir matematik çıkarıyorlar ama cebimdeki hesap hep sıfırı gösteriyor. Annemin dediği gibi, taşını toprağını altın sayarken, şu anda bir avuç toprak alamıyoruz, orası kesin.

Ev sahibi olmak istiyorsan gerçek hesapları yap, hayali değil. Ben 2015'te İstanbul'da bir daire almaya karar verdim. Emlakçı bana gösterdiği üç odalı ev 280 bin liraydı. Peşinat 84 bin lira. O zamanlar aylık maaşım 3200 lira. Yani 26 aylık maaşımı bir seferde çıkaracaktım. Kredi çekmeyi düşündüm, hesapladım: 20 yıllık vadede aylık ödeme 1800 lira. Maaşımın yüzde 56'sı gidecekti sadece ev kredisine. Elektrik, su, doğalgaz, emlak vergisi, sigorta hepsi ayrı. Yemeğe ne kalacak diye düşündüm.

O evi almadım. Yerine 2017'de bir başka daire buldum, daha ucuz bir semtte. Peşinatı 55 bin lira oldu. Yine zor ama çektim. Iki sene sonra döviz kuru tırmanmaya başladı, faizler uçtu. Kredim aylık 2200 liraya çıktı. Bu sefer maaş artışı krediye yetişemedi. Komşularım da aynı durumda. Birinin evi 2019'da satılmadı, 2021'de satılabildi, zararına.

Ev sahibi olmanın hayali gerçek, ama gerçeği hayalden ayırman lazım. Hesaplarında boşluk bırakma. Faiz artarsa ne olur, döviz yükselirse ne olur, işsiz kalırsan ne olur diye sor kendine. Emlakçının "bu ev altın değer" sözünü ciddiye alma. Evi gece 9'da görmeye git, komşuları dinle, semtin gece ekonomisini anla. Peşinat biriktirirken başka borç alma. Aylık ödemen net maaşının yüzde 30'unu geçmemeli, hiçbir koşulda 40'ını geçmemeli.

2018'de Ankara'ya taşınırken, Çankaya'da iki odalı bir daireye takıldım. Balkonu güneş alıyor, banyosu temizlik düşkünü biri için biçilmiş kaftan gibiydi – duşakabinı silmek bile keyif verirdi. Fiyatı 300 bin liraydı, o sırada maaşım 3500 liraya zar zor yetiyordu. Birikim hesabı yaptım, yedi yıl sürerdi; ama enflasyon her ay fiyatı şişirince, hayalimdeki ev bir anda uzaktaki bir şaka haline geldi. Tabii ki, ertesi yıl o daire başkasına gitti, ben hâlâ kirada debeleniyorum.

2015’te İstanbul’da banka kredisiyle ev alma hayali kurduğumda, kafamda üç aşağı beş yukarı bir hesap vardı. Metrobüs yoluna yakın küçük bir daire, kredi taksiti biraz boğacak ama halledilir dedim. O yıl asgarinin üstünde bir maaşım vardı, ay sonu borç harç denkleştiririm diye düşünüyordum. Sonra tapu harcı, ekspertiz, bir de şu meşhur “aidata zam geldi” sürprizleri geldi. Daireyi görene kadar umutluydum; apartmanın girişinde küçük bir köpek havladı, asansör yazın sadece yukarı çıkıyormuş. Ev sahibi olmak Türkiye’de tam olarak bu: kafanda kurduğun düzene, sürekli ekstra bir masraf, zam ya da havlayan bir köpek ekleniyor. Hesap tutmuyor, ev başka birisine gidiyor, sen yeniden başa dönüyorsun.

ev sahibi olma hayalinin gerçeklikle sınavı

balkon_feslegen

Geçen hafta benim sardunyalar iyice coştu, yeni saksılara geçirmek için hazırlandım. Bitkilerle uğraşırken hep hayal kurarım, kendime ait bir bahçem olsa diye. Hani şöyle küçük, içinde birkaç meyve ağacı olan. Geçenlerde emlak sitelerine bakarken gözüme küçük bir müstakil ev ilanı takıldı, tam da benim hayalimdeki gibiydi. İki oda bir salon, minik bir bahçesi var, ilan fotoğraflarında güller, lavantalar gözüküyor.

Fiyatı görünce içim cız etti, İstanbul’da bahçeli bir evin bu kadar pahalı olacağını tahmin ediyordum ama yine de bir umut vardı. Yirmi yıl boyunca her ay kenara para atsam, belki o zaman alabilirdim. Ama o zamana kadar o ev kalır mı, fiyatı ne olur, orası meçhul. Sanırım ben en iyisi balkonumu daha da güzelleştirmeye devam edeyim. Belki bir gün o balkon da kendi bahçeme dönüşür.

Ev sahibi olmak artık bir hayalden ziyade matematik problemi. Sorunu çözemeyecek kadar değişkeni var. Geçen sene bir emlakçı bana "bu sene al, fiyatlar uçacak" dedi. Bu sene başında aynı daire yüzde otuz daha ucuz. Emlakçı hala aynı şeyi söylüyor, sadece tarih değişti.

Benim nesil için bu durum biraz özel. Babamızın kuşağında ev almak pratik bir karar gibiydi, bir adım ileri gitmekti. Bizim için adeta bir sosyal statü belgesi oldu. Ev almadığın zaman insanlar sana "hala kiradasın mı" diye soruyorlar, sanki başarısızlığın bu. Oysa ben otuz üç yaşında, on senedir çalışıyorum, hiç işsiz kalmadım ama ev sahibi olmak benim için hala bir fantezi. Üç arkadaşımdan ikisi ebeveynlerinin parası sayesinde ev aldı. Biri kendi parasını biriktirebilmiş, o da beş yıl erteledi hayatını, haftada altı gün çalıştı.

Gerçek şu: ev sahibi olmak artık çalışkanlıkla değil, ailede para olup olmamasıyla ilgili. Bankalar seni kredi vermeye hazırlarken, gayrimenkul fiyatları senin maaş artışlarını beş kat geçiyor. Peşinatı biriktirebilsen bile, faiz oranları her altı ayda değişiyor. Döviz kurları, enflasyon, siyasi belirsizlik. Hepsi senin hesabını bozuyor.

Benim bu hayalden vazgeçmek istiyorum ama vazgeçemiyorum. Çünkü kiralamak da korkunç pahalı. Yani seçim yok. Sadece iki tane kötü seçenek var ve ben bunlardan birini seçmek zorundayım. Sisifos'un kayası ufak kalmış bana.