Eski Türkçe kelimelerin unutuluşu

Eski Türkçe kelimelerin unutuluşu

Dede babamın 1970'li yazışmalarını okurken "münasip", "meşakkat", "duhul" gibi kelimeler karşıma çıkıyor ve hiç biri bana yabancı değil, sadece ölü. Hâlâ Türkçe sözlükte var ama kimse kullanmıyor, tıpkı eski bir kameraman gibi teknolojisi mükemmel ama talep yok.

Benim nenem "mübarek" dediği şeye ben "güzel" diyorum. O "gayret göster" derken ben "çalış" diyorum. Sözcük değişikliği gibi görülüyor ama aslında anlam katmanlarının silinmesi. "Mübarek" sadece iyi anlamına gelmiyor, içinde bereket, bereketlilik, kutsal bir hava taşıyor. "Güzel" ise düz, boş, herhangi bir şey olabilir. Geçen hafta bir arsa tapusunu okuyunca "müştemilatı" kelimesine takıldım, ek binalar demişti sonra anladım. 1950'li bir belgede yazılan insan bugünkü ben gibi konuşmuyormuş, daha farklı bir dünyada yaşıyormuş.

Eski kelimelerin kaybolması nostalji meselesi değil, aslında yoksullaşma meselesi. Benim dilim önceki kuşağın dilinden daha basit, daha kısaltılmış, daha boş. Ama kimse bunu sorun olarak görmüyor çünkü herkes aynı şekilde yoksullaşıyor.

Geçen ay eski bir gayrimenkul sözleşmesini okudum, "müştemilatı", "duhul hakkı", "intifa" gibi kelimeler sıralanıyordu. Hiçbirini bilmiyordum. Şimdi bu belgeler arşivde yatarken, dilimizden çekilen kelimeler de orada kalıyor. Dedem "mübarek", "münasip", "mühim" derken ben "güzel", "uygun", "önemli" diyorum. Aynı şeyi söylemek için farklı kelimeler seçmek fark yaratmıyor diye düşünürdüm ama yanılıyordum. "Meşakkat" sadece "zorluk" demek değil, içinde sabır ve dayanıklılık da var. "Müzayaka" ise sadece dar durum değil, sıkışmışlık hissi taşıyor. Türkiye'de 1950'lerde arsa satılırken insanlar "müştemilatıyla" yazıyordu, bugün aynı arsa "ek binasıyla" satılıyor. Kelime değişti, anlam kaldı, ama renk soldu. Lise kitaplarımızda bu kelimeleri Osmanlı Türkçesi diye öğrettiler, oysa sadece 70-80 sene önceydi. Babamın babası bunları günlük konuşmada kullanıyordu. Eski Türkçe kelimeleri unutmak nostalji meselesi değil; dilimizin renk paletinden renk silmek demek.

Geçen hafta Ankara'da bir müşteri toplantısında "hayır, o kelime artık kimse kullanmıyor" diye düzeltildim. Söylediğim kelime "muhasebeci" değildi, "muhasebeci" idi ama eski şekliyle. Adamın yüzü değişti, "o ne demek" diye sordu. İşte bu an beni rahatsız etti. Eski Türkçe kelimeleri unutmamız sadece nostalji meselesi değil, aslında düşünce biçimimizi de değiştiriyor. Bir kelimenin kaybolması demek o kelimenin taşıdığı anlam katmanlarının da silinmesi demek. "Sanayi" kelimesi var ama "sanayilendirme" ve "sanayileşme" arasındaki farkı ben bile karıştırıyorum artık. Otomotiv sektöründe çalışırken İtalyan mühendislerle konuştuğumda "lavorazione" dedikleri şeyi Türkçe'de nasıl açıklayacağımı bilemiyorum çünkü tam karşılığı olan eski kelimeyi unuttuk. Dil sadece iletişim aracı değildir, bir medeniyetin hafızasıdır. Biz bu hafızayı silinmeye bıraktığımız için yeni nesil her şeyi İngilizce'den öğreniyor. Çözüm basit değildir ama en azından bilenler söylemeleri lazım.

Liseyi bitirdiğimde "münasip", "gayret", "mühim" gibi kelimeleri Osmanlı Türkçesi zannediyordum. Sonra fark ettim bunlar sadece eski değil, hâlâ var ama hiç kimse kullanmıyor. Dede babamın mekteplerinden kalan kitapları okuyunca anladım; bu kelimeler çıkıp gitmediler, biz gitmesini tercih ettik. "Müzayaka" yerine "dar durum" diyoruz, "meşakkat" yerine "zorluk". Basit mi, evet. Ama zamanla dilden çekilen kelimeler kaybolup gidiyor. Bir arkadaş sosyal medyada "garaz" yazınca "garaja" diye düzeltmesini istediler. Türkçe sözlüklerde hâlâ yazıyor ama konuşan kimse yok. Bu kelimeleri kullanan nesil azaldıkça unutulma hızlanıyor. Dil canlı organizma diye biliyoruz ama canlı organizmalar ölür de.

Eski Türkçe kelimelerin unutuluşu

Dede dilinden kalan "duhul", "mübarek", "maziyet" gibi kelimeler artık sadece eski resmi belgelerde yaşıyor. Geçen ay bir 1950'li arsa tapusunu okurken anladım ki, o dönem insanı bizden çok daha farklı şeyler söylüyormuş aslında. "Müştemilatı" ne demek diye Google'a sormak zorunda kaldım, evi "müştemilatıyla satılır" yazıyordu, ek binalar demişti sonra anladım.

Benim nenem "hayır", "mübarek" gibi kelimeler kullanırken ben "güzel", "iyi" diyorum. Onun dilinde bir şeyler daha ağır, daha sağlam kalıyordu sanırım. Şimdi herkes "vibe" diyor, "energy" diyor. Türkçenin yerli kelimelerini kullanmak artık tuhaf kaçıyor, hatta biraz da yaşlı görünüyor insanı. Böyle bir şey yok aslında ama sosyal medyada "bu kelimeyi bilir misin" diye sorulan eski Türkçe kelimeleri çoğu genç bilmiyor, bu da bir gerçek.

Bunun sorumlusu ne eğitim sistemi ne de internet tek başına. Daha çok bir tür pratiklik meselesi. Hızlı, kısa kelimeler kazandı. Eski kelimeler ayakta kalmak için çabalasa da, bir yerden sonra kimse kullanmayınca ölüyor. Dil canlı bir şey, kullanılmazsa unutuluyor, hepsi bu.

İstanbul Üniversitesi’nde okurken hocamız "deruhte etmek" diye bir fiil kullandı, sınıfın yarısından fazlası birbirine baktı. Ben de ilk kez orada duymuştum. Eve gidip babama sordum, o da "biz askerde çok kullanırdık" dedi. Sonra düşündüm, bizim evde hâlâ "merkep gibi çalışmak", "akşamdan kalma" gibi deyimler de var ama "deruhte" yok. Bir de bizim mahallede yaşlı komşumuz "efradını cami ağyarını mani" derdi, ben bunu uzun süre anlamadım. Şimdilerde o nesilden kimse kalmadı, bu kelimeler de kimsesiz gibi ortada kaldı.

Ankara'da yaşayan biri olarak, 90'lı yılların sonunda dedem "gayret göster" dediğinde bunun ne demek olduğunu biliyordum. Şimdi 30'lu yaşlarımda kendi çocuğuma aynı şeyi söylediğimde "çaba mı demek" diye soruyor. Kelime hâlâ Türkçe sözlükte duruyor ama dilimizde öldü. Fabrikada çalışan arkadaşlar "iş müşkül" demek yerine "iş zor" diyor, yöneticiler de anlaşıyor. "Meşakkat", "münasip", "mühim" gibi kelimeler babamın mektep defterlerinde vardır ama onun ağzından hiç duymadım. Dedem söylerdi, dedem öldü, kelimeler de onunla gitti. Benim kızım ise "mübarek" kelimesini hiç duymayacak. Yazılı kaynaklar saklıyor bu kelimeleri ama konuşma dilinden silinince gerçek ölüm başlıyor. Bir nesil daha sonra bu sözcüklerin anlamını açıklamak için tıpkı İngilizce sözlüğe başvurmak gibi, arkaik Türkçe sözlüğüne bakmak gerekecek.

**Eski Türkçe kelimelerin unutuluşu**

Şahıs şirketi kuruluşunu tamamladığım 2018 yılında, muhasebecimle ilk görüşmemizde "vergi mükellefiyeti" kavramını anlamaya çalışıyordum. O, "mükellefiyetiniz başladı" dediğinde, ben internetten "mükellef" kelimesinin anlamına baktım; "yükümlü, sorumlu" çıktı. Oysa benim aklımda hep "mükafata nail olan" gibi bir şey canlanıyordu. Zira babam, küçükken bir iş başardığımızda "mükâfatını hak ettin" derdi.

Bir kelime, benim zihnimde taşıdığı anlamdan tamamen farklı bir bağlama oturmuştu. Bu durum, sadece bir kelime kaybı değil, aynı zamanda o kelimenin etrafında örülen kültürel ve anlamsal bir ağın da zamanla çözülmesi demekti. Vergi mevzuatındaki "mükellef" ile benim çocukluğumdaki "mükâfat" kelimelerinin aynı kökten gelip gelmediğini bile düşünmeye başlamıştım.

Annemin evinde, geçen sene haziran ayında, dedemin 1970'lerden kalma bir komodinini raftan indirdim. Üstünde tozlu bir not defteri duruyordu, içinde "perde asmak için mukavemetli bir çuha lazım" diye yazılmıştı. O kelime, "mukavemetli", dedemin ağzından hiç çıkmazdı; evi tamir ederken her seferinde kullanırdı. Şimdi, mobilya mağazalarında gezerken aynı şeyi söylüyorum ama kimse anlamıyor, "dayanıklı" diyorlar yerine.

Eski ev tasarımlarında bu kelimeler her yerdeydi, sanki duvar kâğıtları gibi yapışmış. Mesela, babamın çocukluğunda "konsol" dediği o ahşap rafı, şimdi "büfe" diye geçiştiriyoruz. Ben dekorasyon işlerine merak sardığımda, 2010'larda bir antikacıya gitmiştim Ankara'da, orada "şümine" kelimesini duydum; eski şöminelerin adıymış. Satıcı, "bu model 1930'lardan, ateş tutuşturmak için gayet münasip" dedi, ben güldüm içimden çünkü o kelimeleri sadece eski fotoğraflarda görmüştüm. Evlerimizi dekore ederken, bu kelimeleri unutmakla geçmişimizi siliyoruz adeta.

Geçen ay, kendi evime bir kütüphane kurarken, raflara "raf düzenleyici" aradım ama aklıma "tefekkür köşesi" geldi dedemin tabiriyle. O, kitaplarını oraya dizerdi, "tefekkür" etmek için. Artık kimse böyle söylemiyor, "okuma alanı" diyor. Benim gibi tasarım meraklıları için, bu kelimeler bir hazineydi; mesela 1980'lerdeki ev dergilerinde "mefruşat" kelimesi sık geçerdi, perdeler ve döşemeler için. O kelimeyi son kez, teyzemle sohbet ederken duydum, o da 85 yaşında ve Ankara'da yaşıyor. Evini düzenlerken, "mefruşatımı değiştirmem lazım" dedi, ben "dekorasyonu mu" diye düzelttim otomatikman.

Üniversitede bilgisayar mühendisliği okurken hocamız 1970'li bir makale dağıttı. "Alet", "vasıta", "aygıt" gibi kelimeler vardı metinde. Bugün hepsi "device" diyoruz, İngilizcesini kullanıyoruz. Merakımdan babamın o dönem okul notlarına baktım, orada "elektrik enerjisini nakil eden vasıta" yazıyordu. Şimdi ben aynı şeyi anlatırken "power transmission device" diyorum, Türkçesini unutmuşum.

Geçen hafta bir araştırma yapıyordum, 1950'li bir elektrik ders kitabı buldum. "Mübarek", "müşkülat", "istihdam" kelimeleri vardı. Bu kelimeler sadece eski değil, ağırbaşlı. "Mühim mesele" dediğinde insan derhal dikkate alıyor, "önemli konu" dediğinde ise sadece geçiştiriyor sanki. Dilim bu kelimeleri unutmuş çünkü etrafımda kimse kullanmıyor. Dedem "bu iş müşkül" dediğinde ben otomatik olarak "zor mu" diye tercüme ediyorum. O da biliyor ki anlamıyor oğlu, ama söylemeyi bırakmıyor.