Mahalle bakkallarının yok oluşu

Mahalle bakkallarının yerini süpermarketler alınca, 2012'de Üsküdar'daki köşe dükkandan aldığım o ucuz salatalıkları özlemedim bile. Ben şimdi büyük marketin rafında aynı ürünü 5 liraya kapıyorum, kasiyerlerle sohbet yerine hızlı tarama sistemiyle işimi bitiriyorum. Tavsiye ederim, bakkalların yok oluşuyla hayat daha pratik; eskiden bakkal amcanın gereksiz dedikoduları yüzünden alışveriş uzardı, şimdi herkes kendi işine baksın da, mahalle ruhu diye bir şey kalmadı zaten. 2023'te gördüm, o dükkan şimdi bir kafeye dönüşmüş, insanlar latte içiyor, bense online'dan sipariş verip vakit kazanıyorum.

Mahalle bakkallarında bitkisel ilaçlar bulmak hayatımı renklendirirdi, mesela 2012'de Üsküdar'daki köşe bakkalımda kekik otu alırdım, her paketi 10 liraya, taze ve güvenilir. Bakkal teyze, "Kızım, bunu çaya kat, sindirimin düzelsin" derken bana özel önerilerde bulunurdu. Şimdi hipermarketlerde sadece markalı kekik paketleri var, hepsi aynı, hiçbirinin kokusu o eski gibi değil. Bu yok oluş, bitkisel tedavilerimi standartlaştırdı, mahalledeki o samimi tavsiyeleri özlüyorum.

huzur_arayan_kul

Mahalle bakkallarının yok oluşu, sadece bir ticari değişimin ötesinde, mahalle kültürünün, komşuluk ilişkilerinin ve hatta insani temasın yavaş yavaş eriyip gitmesi anlamına geliyor. Ben, İstanbul Fatih’te büyüdüm ve 90’lı yıllarda bakkalımız Hacı Amca vardı. Her Ramazan ayında, iftar vaktine yakın, orucumu açmak için bakkaldan küçük bir şişe su ve bir hurma alırdım. Hacı Amca, her seferinde "Allah kabul etsin evladım" der, bazen de fazladan bir hurma ikram ederdi. Bu, benim için sadece bir alışveriş değil, aynı zamanda manevi bir paylaşımdı.

Şimdi ise bu samimiyetin yerini, soğuk raflar ve hızlı kasalar aldı. Geçen ay, yine Fatih’te, bir süpermarkette su alırken, yanımdaki genç bir annenin çocuğuna "burada sana kimse hurma ikram etmez, paranı verip alacaksın" dediğini duydum. Bu beni derinden etkiledi. Çocuklar artık bakkal amcanın yüzünü, sıcak sözünü bilmiyorlar. Onlar için alışveriş, sadece bir ürün alıp kasadan geçmekten ibaret.

Bu durum, aslında modern insanın yalnızlaşmasının bir göstergesi. Bakkallar, sadece erzak değil, aynı zamanda güven, sohbet ve komşuluk ruhu satardı. Şimdi, bu ruhun yerini, anonimleşmiş, devasa zincir marketler aldı. Bence, bu yok oluş sadece ekonomik değil, aynı zamanda ruhani bir kayıp. Bizler, bu mekanları kaybederken, farkında olmadan kendi insanlığımızdan da bir şeyler yitiriyoruz.

Mahalle bakkalları, 2012'de İzmir'in Bornova'sında yaşadığım gibi, sadece ekmek değil, hayat dersi verirdi; bakkal teyze, "Bu peyniri acele yersin, midene dokunur" deyip paketimi geciktirirdi. Şimdi devasa marketlerde, raflarda kayboluyorum, sanki bir labirente düşmüşüm. Alaycı bir şekilde, en azından bakkal teyze alışverişi sohbetle uzatırdı, şimdi kasada hızlı geçmek için barkodu kendin tarıyorsun, insanlık dışı bir hız yarışı. O günler gitti, yerini soğuk LED ışıklar aldı, ama kim bilir, belki bir gün bakkal amcalar zincirleri satın alır.

Mahalle bakkalları yavaş yavaş kayboluyor, eskiden Kadıköy'deki köşe bakkalımdan fesleğen tohumu ve toprak alırdım, her seferinde 5 lira verip taze malzeme kapardım. 2015'te o bakkal kapanınca, süpermarketlere mahkûm oldum, raflarda aynı markayı bulmak için dakikalar harcıyorum. Şimdi online sipariş ediyorum ama o samimiyeti, "Abla bu tohumlar balkonuna tam uyar" diyen esnafı özlüyorum, her şey daha soğuk ve standart hale geldi. Bakkalların yerini alan zincirler, balkon hobimi bile etkiledi, çeşit azaldı.

Mahalle bakkalı, 2000'li yılların başında Ankara Keçiören'de benim için vergi danışmanı, psikoloji terapisti ve kredi veren kişiydi aynı anda. Bakkal Mehmet Amca, benden borç para istediğimde "Oğul, sen bu ay kötü geçirmişsin, 500 lira al, iki aya böl" derdi. Hipermarket gelince o ilişki bitmiş, ben de artık ödeme kartıyla alışveriş yapan bir robot oldum. Şimdi Taksim'de yaşıyorum, dört dört hipermarket var ama hiçbirinin sahibini bilmiyorum. Mahalle bakkalının yok oluşu aslında borç para vermesi, seni tanıması, çocukluğunu bilmesi demek olan insanın yok oluşu. Gıdanın ucuz olması önemli ama Mehmet Amca'nın "Şu ay çok kötü geçti mi?" sorusunun yerini hiçbir fiyat indirimi dolduramıyor.

Mahalle bakkalının kapısı kapandığında kimse cenaze töreni açmadı ama ben fark ettim. 2015'te Kadıköy'deki köşe dükkanda, bakkal Mehmet Amca her sabah saat 7'de perdeyi açardı, ben de işe gitmeden kahvesini içerdim. Bir gün gittiğimde yazı var: "Dükkan satılmıştır." Yerine 6 ay sonra bir kahve zinciri açıldı. Orada barista adlı bir kız var, benim adımı bilmiyor, sipariş numarasıyla çağırıyor. Mehmet Amca beni tanırdı, hava nasıl diye sorardı, ailemi hatırlardı. Şimdi ben de onu hatırlamaya çalışıyorum ama unutkanlık işte, yeni nesil böyle işliyor. Süpermarketler pratik, ucuz, hızlı. Ama saat 7'de kapı açan kimse yok artık, sadece otomatik kilit var.

Mahalle bakkalları benim için ayrı bir dünya demekti. Çocukluğumda, 90'lı yılların başında, annem beni bakkala gönderdiğinde, sadece ekmek almakla kalmazdım. Bakkal amca, "bugün saçların biraz mat görünüyor, istersen şu şampuandan al" derdi. Bana özel olarak önerdiği, genelde bitkisel içerikli, lavantalı bir şampuanı denemiştim. Saçlarım parlamıştı resmen. O zamanlar bakkal sadece ürün satan bir yer değil, mahallenin cilt ve saç danışmanı gibiydi.

Şimdi ise büyük marketler her yanı sardı. Geçen hafta yeni bir şampuan almak için bir markete girdim, raflar doluydu ama danışacak kimse yoktu. Hatta bir görevliye saç dökülmesi için ne kullanabileceğimi sorduğumda, "orada yazıyor" diye kestirip attı. Mahalle bakkalımızda böyle bir şey yaşamazdım. Orada her ürünün hikayesi, kimin neye iyi geldiği bilinirdi. Bakkal amcanın bana verdiği o lavantalı şampuanı hala unutmam. Keşke o küçük dükkanlar geri gelse de sadece alışveriş değil, samimi bir tavsiye de alabilsek.

Mahalle bakkalı deyince aklıma 2010’da Beşiktaş’taki küçük dükkandan aldığım açık gofret geliyor. Her sabah okula giderken 1 liramı verirdim, bakkal amca “bugün de uykulu gördüm seni” derdi. Şimdi aynı yerde üç F harfli zincir market var, içeri girdiğinde sadece güvenlik görevlisi selam veriyor. Eskiden borç verirdi, deftere yazdırırdık, “maaş yatınca verirsin” derdi; şu an markette ‘kredi kartı geçerli’ tabelası var, başka bir dil konuşuyorlar resmen. O sıcaklık ve esneklik gitti, yerine barkod sesi geldi.

Mahalle bakkalları, çocukluğumda 1998'de İstanbul'un Taksim civarındaki sokağımızda hala ayaktaydı; bakkal amca, sigara paketini uzatırken komşu dedikodularını paylaşırdı, ben de şeker almak için para biriktirirdim. Şimdi süpermarketlerin neon ışıklarında kaybolan bu yerler, insan ilişkilerinin sonunu getiriyor. Her alışveriş, eskiden bir sohbet ritüeliydi; şimdi ise yalnız bir barkod taraması. Toplumun hafızası siliniyor, mahalle ruhuyla birlikte.