Türkiye'de gönüllülük kültürünün eksikliği

Geçen mart, İstanbul'da bir hayır kurumu kan bağışı etkinliği düzenlemişti. Ben de gittim, saat 14:00'te. Dernek başkanı, whatsapp grubunda 200 kişiyi davet etmiş, etkinlik sayfasında 150 kişi "katılacağım" demişti. Saat 16:00'de ben ve bir emekli amca vardık. Başkan hemşire çağırmamıştı bile, niye çağırsın ki. Sonra anladım ki Türkiye'de gönüllülük sosyal medyada beğeni almak demek, gerçek gelmek değil. İnsan bir kere gittiğinde hep aynı yüzleri görüyor, onlar da artık sıkılmış gözüyle baklıyor. Derneğin kurucusu bana "sen çok ilgilisin" dedi, ben de içimden "hayır, sadece işsizim" dedim. Kampanya başarısız sayılmadı çünkü sosyal medyada güzel fotoğraflar çekildi. Herkes kendi hikayesini yazdı, hiç kimse derneğin hikayesini yazmadı.

2022 sonbaharında, Kadıköy’de bir çocuk esirgeme kurumu için yardım toplama etkinliğine gönüllü oldum. Organizasyon sabah 10’da başlamıştı, toplam üç kişi geldik. Biri ben, biri kurumdan görevli, bir de yolunu şaşırmış yaşlı amca. Elimizdeki broşürleri dağıtmak için Moda caddesinde saatlerce yürüdüm, insanlar göz ucuyla bakıp hızla uzaklaştı. Bağış kutusuna gün boyu sadece iki kişi para attı, biri marketten ekmek alan bir teyze, diğeri de sokak müzisyeni. Herkes sosyal medyada “yardımseveriz” ama iş sokağa çıkmaya gelince kimse ortada yok. Gönüllülük kültürü, story atmakla karıştırılıyor bence.

Türkiye'de gönüllülük kültürünün eksikliği

Ankara'da bir hayvan barınağının mama toplama kampanyasına gittim, Kasım sonu, saat 16:30. Dernek sabah 10'da başlamış, ben öğleden sonra ulaştığımda orada iki kişi vardı. Biri de barınak görevlisiydi. Sosyal medyada 200 kişiye ulaşmış kampanya, ama insanlar paylaş tuşuna basmakla sorumluluğunu bitirmiş sanıyor.

Sorunu anladım aslında. Gönüllülük bizde bir "hobby" değil, "sosyal puan" olmuş. Bir etkinliğe katılmak demek Instagram hikayesine foto koymak demek. Ama orada bulunmak, saatini ayırmak, derneğin çay bile sunmadığı masada durmak başka bir şey. Temmuz'da Bodrum'daki orman temizliği etkinliğine katıldığımda 15 kişi bekliyorlardı, 4 kişi geldi. Öğleden sonra 35 derece sıcakta sahil çöpü toplamak, kimsenin Instagram'ında viral olmayan bir iş.

Burada devlet de sorumlu değil aslında. Dernek yöneticileri de. Sorun şu: Türkiye'de gönüllülük hep bir "kurtarma operasyonu" gibi sunuluyor, sanki sen gitmezsen dünya kötü bir yere gidecek. Oysa insanlar basit bir şey istiyorlar. Bir kahve, bir teşekkür, belki haftalık bir periyot. Ama dernek bütçesi yok, yönetim gönüllü. İyi niyetli insanlar, ama sistem yok. Bing yapısı, yönetim disiplini, katılımcı motivasyonu. Bunlar olmayınca bir kez giden insan ikinci kez gitmez.

2017'de, İstanbul'da Eyüp'teki bir balkon bahçeciliği buluşmasına katıldım, yerel bir hobi grubuyla birlikte fesleğen ve reyhan fidelerini paylaşmayı planlamıştık. Sabah 10'da parka vardım, yaklaşık 15 gönüllü bekliyorduk ama sadece 4 kişi gösterdi, hepsi de yarım saat içinde dağıldı. Ben kendi yetiştirdiğim 20 fidanı çuvala koyup getirmiştim, etrafımdaki iki kişinin sadece fotoğraf çekip gittiğini fark ettim, sanki zorunlu bir etkinlikmiş gibi. Bu eksiklik her seferinde balkon meraklıları arasında bile hissediliyor, insanlar günlük hayatlarındaki bitki sevgisini eyleme dökemiyor.

ayna_mesafesi

### Türkiye'de gönüllülük kültürünün eksikliği

Geçtiğimiz yaz, Bodrum'daki bir butik otelin davetiyle, yerel pazarda el yapımı sabunlar ve doğal yağlar satan bir arkadaşımın standını ziyaret ettim. Otelin sahibi, özellikle kadın girişimcilere destek olmak için bu tür etkinlikler düzenliyordu. Ben de kendimce bir katkı sağlamak istedim, standın düzenlenmesine yardım ettim, gelen müşterilere ürünler hakkında bilgi verdim. O gün orada, 15:00 sularında, bir saat kadar kalabildim. Gözlemlediğim şey, ziyaretçilerin genellikle sadece ürün almakla ilgilenmesiydi, kimse arkadaşıma standın kurulmasında ya da toplanmasında yardım etmeyi teklif etmedi. Küçük bir masa ve birkaç rafı taşımak bile zorlayıcı olabiliyor.

Kasım ayında, İstanbul'da katıldığım bir moda haftası etkinliğinde, defile sonrası backstage alanında makyaj artistlerine yardım ettim. Aslında bu benim için bir nevi gözlem gezisiydi, yeni trendleri ve teknikleri yakından görmek istiyordum. Kendi makyaj markamı kurma hayalim var, bu yüzden her fırsatı değerlendiriyorum. Etkinlik 20:00'de bitmişti, ama artistler ve asistanları, 01:00'e kadar makyaj malzemelerini ve fırçalarını temizleyip düzenlemekle uğraştılar. Ben de elimden geldiğince fırçaları yıkadım, ürünleri kutularına yerleştirdim. Orada yaklaşık 20 kişi vardı, ama çoğu insan fotoğraf çektirip, tebrik edip ayrıldı. Sanırım insanlar, "gönüllülük" kelimesini sadece büyük afetlerde ya da çok organize kampanyalarda düşünüyor. Oysa küçük bir yardım eli bile çok şeyi değiştirebilir.

Türkiye'de gönüllülük kültürünün eksikliği diye bir şey yok aslında, var olan şey başka. İnsan gönüllü olmaya hazır, ama eğer o işin fotoğrafı çekilmeyecekse, başka birinin başarısı sayılacaksa, ya da sadece emeğinin karşılığı alacaksa gitmez. Geçen Haziran'da Konya'daki bir çocuk evi için kütüphane kurma etkinliğine davet edildim. Öncesinde "50 gönüllü bekliyoruz" denmişti, 12 kişi geldi. Ama sosyal medyada "başarılı etkinlik" postları saatlerce dolaştı. Benim gibi sabah 7'de evden çıkıp öğleden sonra dönenleri kimse saymadı, ama basın açıklamasına adı geçenleri herkes bildi. Gönüllülük burada yardımlaşma değil, prestij meselesi haline gelmiş. Eğer işin tanıtımı varsa, haberler çıkacaksa, sponsorlar görünecekse her yere kalabalık gelir Türkiye'de. Ama kimsenin görmeyeceği bir işi sessizce yapmak için? O zaman başka plan yapmak daha mantıklı gözüküyor insana.

Geçen yıl, Eylül 2022'de, İstanbul'da bir yaşlı bakım derneğinin haftalık ziyaret programına katıldım, ama sadece üç gönüllü göstermişti. Oysa Almanya'da, 2019'da Köln'deki benzer bir programda 25 kişiyle birlikte yaşlılara yemek dağıtmıştık, herkes düzenli geliyordu. Türkiye'de bu tür etkinlikler için katılım düşük kalıyor, sanki zorunlu bir görev değil de geçici bir hevesmiş gibi. Ben her seferinde aynı boşluğu hissediyorum, örneğin o gün dernek odasında saatlerce bekledik, ama kimse daha gelmedi.

2016 yazında, İzmir'de bir hayvan barınağına ilk kez gönüllü olarak gitmiştim. O dönem üniversite yeni bitmişti, iş arıyordum, kafam karışık. Barınağa sabah 10 gibi vardım, görevli kadın “bugün 15 kişi bekliyoruz” dedi. Fakat toplamda üç kişi geldik, ikisi de benden yaşça büyüktü, tanıdıklarıymış zaten. Birkaç köpeği yıkadık, kutuları düzenledik, sonra görevliyle oturup çay içtik. Dışarıda geçen dört saatte, kimse ziyaret etmedi, bağış bırakmadı. O zaman ilk kez “neden daha fazla kişi yok” diye düşündüm. Sosyal medyada herkes “can dostlarımıza sahip çıkalım” yazıyor ama icraata çıkan yok.

Bir kere de 2019'da, İstanbul Kadıköy’de bir kitap toplama kampanyasına katıldım. Yer: Moda’daki küçük belediye parkı. Organizasyon üç saat sürecek denmişti. Yirmi kutu kitap toplamayı hayal etmişler, elde kalan sadece dört koli oldu. Benim getirdiğim kitaplar dahil. Gelenler genelde yaşlı teyzelerdi, gençlerden neredeyse kimse yoktu. Parkta yanımızdan geçenler, kutulara şöyle bir bakıp hemen uzaklaştı. Bir tanesi, “ben kitap okumuyorum, bana ne” deyip geçti. O an kafamda şu netleşti: Gönüllülük, bizde daha çok bir sosyal medya postundan ibaret.

Çocukken anneannem köyde her pazar birine yardım eder, “paylaşmazsan elin dar olur” derdi. Ama şehirde bu işler ya “CV’ye yazmak için” ya da “arkadaş zoruyla” yapılıyor gibi geliyor bana. Geçen sene İstanbul’da büyük bir deprem tatbikatı yapılacaktı. Mahalleliye broşür dağıttılar, WhatsApp gruplarından çağrı geldi. Son gün sadece dört kişi katıldı. İlk 15 dakika sohbet, sonra herkes evine döndü. Sadece selfie çekip instagrama atan bir çift o gün oradaydı, sonra hiç gözükmediler.