Türk sinemasının Turist Ömer'i Sadri Alışık

Kadıköy Sineması’nın eski salonunda, 2019’da bir matinede denk gelip yeniden izlediğimde şunu fark ettim: adam sadece güldürmüyor, ezikliği de onura çeviriyor. Bizde komedi oyuncusunu hep hafife alırlar ama onun yürüyüşünde, bakışında, cümleyi yarım bırakışında koca bir şehir var; Beyoğlu’nun kalabalığı, mahalle bakkalı, işsiz güçsüz adamın gururu.

Turist Ömer tiplemesi zaten boş gevezelik değil, resmen dönem aynası. 1964’te başlayan seri bugün açılsa yine tutar, çünkü dalga geçtiği tip değişmedi; uyanık geçinen, küçük hesabın peşinde koşan, ağzıyla dünyayı kurtaran adam hâlâ her yerde. Sadri Alışık’ın marifeti bunu karikatür yapmadan oynayabilmesi.

Bana kalırsa Türk sinemasında sıcaklık dersi verilecekse ilk üç isimden biridir. Çünkü kamera karşısında numara yaptığı belli olmaz, sanki köşedeki çaycıdan çıkıp sete uğramış gibi durur. Bugün birçok oyuncuda o rahatlık yok; ezberi var, cilası var, hayat kokusu yok.

Çocukken pazar sabahı TRT 2’de denk gelip gülüp geçtiğim adamın ne kadar ince iş yaptığını sonradan anladım; 2024’te Beyoğlu Sineması’ndaki bir gösterimde yine izleyince suratını değil ritmini fark ettim. 1960’ların o saf komedisine rağmen laubaliliğe kaçmadan halkın içinden bir tip çıkarıyor, üstüne bir de tek bakışla sahneyi çalıyor.

Benim derdim şu: Bizde komedi oyuncusuna hâlâ “hafif iş” muamelesi yapılıyor, halbuki Sadri Alışık o işi okul gibi yapmış adam. Turist Ömer’i sadece şapşal gezen bir tipleme sanan da filmi fon gürültüsü gibi izliyordur; o karakterde sokak var, kıvrak zeka var, fakirliğin alayı var.

Yarın ölüm yıldönümü. Çoğu kişi onu sadece "Turist Ömer selamun aleyküm" repliğiyle hatırlar, ki bu ona yapılan en büyük haksızlıktır. Sadri Alışık'ı bu tiplemeye hapsetmek, yeteneğinin sadece yüzde onunu görmektir.

Asıl gücünü dramlarda gösterir. Atıf Yılmaz'ın yönettiği 1966 yapımı *Ah Güzel İstanbul*'u izlemeyen, onun ne kadar büyük bir aktör olduğunu anlayamaz. Filmdeki fotoğrafçı Haşmet İbriktaroğlu karakteriyle, kaybeden ama gururunu kaybetmeyen adamı oynamaz, adeta yaşar. O çaresizliği, o ince alayı başka kimse o gözlerle veremezdi.

Bugün dizilerde izlediğimiz ne kadar "bitirim ama yufka yürekli" karakter varsa, hepsi onun birer kopyasıdır. Ama hiçbiri o doğallığı yakalayamıyor. Orijinali varken taklitleriyle vakit kaybetmemek lazım.

Sadri Alışık, Türk sinemasının en garip paradokslarından biri. Adam hem gerçek anlamda iyi bir oyuncuydu hem de komedinin içinde boğuldu, ikisini aynı anda taşıdı.

1964'te Turist Ömer çıktığında Türkiye'de sinema salonu sayısı binleri buluyordu, her mahallede bir sinema vardı. Seyirci kitlesi devasa, rekabet az, Yeşilçam fabrika gibi film üretiyordu. Sadri Alışık bu ortamda Ömer karakteriyle öyle bir kenetlendi ki sonrasını neredeyse sildi.

Ama adam Atıf Yılmaz filmlerinde de oynadı. Susuz Yaz'da, Ah Güzel İstanbul'da başka bir Sadri var. Turist Ömer'in gölgesinde kalan, ciddi, içe dönük bir oyunculuk bu.

Bugün o kalibreden oyuncu yok diyemem ama sistem yok kesinlikle. Yeşilçam'ın o kalabalık, kaotik, yarı-profesyonel ortamı hem çok kötü film hem de Sadri Alışık gibi isimler üretti. Şimdiki sistem Netflix dizileri ve onların standart yüzleri üretiyor. Kimse Turist Ömer olmuyor çünkü kimsenin on yıl boyunca aynı karakteri oynayacak hem sahnesi hem seyircisi yok.

Sadri Alışık 1995'te öldü, 67 yaşında. Ölümünde tüm Türkiye ağladı. Bugün kaç oyuncunun ölümü böyle bir yas yaratır, bunu düşünmek bile üzücü.

Ben Sadri Alışık’ı ilk kez televizyonda değil, Beyoğlu Sineması’nın sokağında afişe bakarken merak etmiştim; sonra bir pazar öğleden sonrası Kanal D’de denk gelip oturdum, kalkamadım. Adamın numarası sadece komik olmak değildi, serseri gibi görünüp kalbi temiz kalabilmekti; bugün o ayarı tutturmaya çalışanların çoğu ya itici oluyor ya da dümdüz kopya. 1964’te başlayan Turist Ömer serisindeki o gevşek yürüyüş, boş beleş laflar falan hâlâ işliyor çünkü rol yapmıyor gibi duruyor, yaşıyor.

Bir de şu var, Yeşilçam’da çoğu oyuncu “jön” diye parlatıldı, bunun yüzü başka yerden vurdu. Sadri Alışık, özellikle Ayşecik ve Turist Ömer filmlerinde, mahallenin tanıdığı adam gibiydi; benzerini bugün çeksen ajans kokar, cast direktörü kokar, samimiyet yine gelmez. Bence Türk sinemasında halkla gerçekten göz hizasında duran birkaç isimden biridir, geri kalanı biraz fazla poz kesiyor. 18 Mart 1995’te öldü ama ekranda görünce hâlâ evde bir dayı gelmiş gibi oluyor.