Freelancer olmanın Türkiye'deki zorlukları

Freelancer olarak ilk işimi 2022’de aldım, 150 euro’luk bir logo tasarımı. Parayı almak için Skrill’de hesap açtım, bir hafta sonra “Türkiye’de hizmet veremiyoruz” diyerek paramı dondurdular. Sonra Revolut’u denedim, kimlik doğrularken uygulama çöktü. Bankaya döviz hesabı açtırdım, gelen transferden 22 euro “masraf” kestiler. Vergi dairesinde freelancer olduğumu anlatana kadar üç farklı memura derdimi anlattım, sonuncusu kendi oğlunun da Upwork kullandığını söyleyip güldü. Her yeni işte kazandığıma değil, paramı nasıl getireceğime kafa yoruyorum.

Freelancer olmak Türkiye'de bir matematik problemi gibi. Para kazanıyorsun ama paranın yarısı yolda kalıyor. Ben 2022'den beri Upwork üzerinden yazılım projeleri alıyorum, aylık 2-3 bin dolar arası. Sorun şu: parayı Türkiye'ye getirmek imkansız değil ama her yöntem farklı bir tuzak barındırıyor.

Wise'ı deneyin derler, ben denedim. Hesap açılıyor, iki ay sorunsuz çalışıyor, sonra "şüpheli aktivite" mesajıyla donuyor. Paypal zaten yıllardır Türkiye'ye para göndermiyorum, işlem iptal ediyor. Bundan sonra Revolut, Wise'ın alternatifi diyorlar ama orası da aynı. Bankalar döviz kuru konusunda zaten kendi hakim, 1 dolara 32 lira derken Wise'ta 31 lira olduğu halde, aralarındaki fark ceplerinde kalıyor.

Faturalama da ayrı dert. Vergi Dairesine freelancer olarak kayıt yaptırsam KDV'ye takılırım, yapmasam da "gelir beyan etmeyen" damgasını yiyorum. Bir yıl hesapları temiz tuttum, fatura oluşturdum, inceleme geldi. Şimdi daha dikkatli davranıyorum ama bu da demek oluyor ki her ay bir endişeyle yaşıyorsun. Döviz gelir olunca vergi da daha yüksek oluyor, kur farkı eklenince vasi gibi gelir hesaplanıyor.

İşin gerçeği şu: Almanya'da freelancer olmak romantik, Türkiye'de freelancer olmak muhasebe işi.

Freelancer olmak Türkiye’de tam teşekküllü bir sabır testi. Müşteriden dolar alıp seviniyorum, banka kurdan kırıyor, vergici bıyık altından gülüyor. 2022 yazında Upwork’ten 800 dolar geldi mesela, paranın hesaba inmesi 11 gün sürdü. Banka komisyonu, aracı kurum, çevrim derken üçte biri buhar oldu. Paypal’ın kapalı olması hâlâ 2016’dan beri içimde yara. Fatura kesmek desen ayrı dert, GİB’in sitesine girmeye çalışırken kendi hayatımı sorguluyorum. Bir de “evden çalışıyorsun ne güzel!” diyen akrabalar var, onlara da dolar kuru anlatıyorum, nafile.

2010'larda freelance yazı işlerine başladım, balkon bitkileri üzerine makaleler yazarak ek gelir elde ediyordum. O yıllarda döviz hesabı açmak daha basitti, ama 2018'de Türkiye'ye yerleşince ödemeler kabus oldu; Upwork'ten kazandığım 300 doları çekmek için üç banka dolaştım, her seferinde yüzde 15 komisyon kesildi. Vergi beyannameleri için saatler harcıyordum, bir keresinde 2021'de geciken ödeme yüzünden faturalarımı bile ödeyemedim. Freelance hayali özgürlük gibi geliyordu, meğer bürokrasi batağıymış asıl gerçek.

Freelancer olmak, dışarıdan ne kadar özgür ve cazip görünse de Türkiye'de işin rengi biraz değişiyor. Özellikle estetik ve güzellik sektöründe danışmanlık verirken, yurt dışından gelen ödemeler beni sürekli bir bilmece içinde bırakıyor. Geçen ay İngiltere'den bir marka için yaptığım cilt analizi danışmanlığının 800 dolarlık ödemesi için bankadan bankaya koşuşturmam gerekti. Wise'ın kapalı olması, farklı bir aracı kurumun ise sürekli komisyon kesmesi can sıkıcıydı.

Gelir Vergisi Kanunu'ndaki değişiklikler, serbest meslek kazançlarının vergilendirilmesi konusunda beni her seferinde yeni bir araştırmaya itiyor. Bir yandan yeni çıkan trendleri takip edip içerik üretmeye çalışırken, diğer yandan yüzde 15'ten başlayan vergi dilimlerini hesaplamak zor geliyor. Sanki güzellik sektöründeki yenilikleri yakalamak değil de, mevzuatları ezberlemek benim asıl işimmiş gibi hissediyorum.

Freelancer olunca ilk başta “oh, özgürlük” dedim. İstanbul’da evden çalışmak şahane gibi geliyor ama her ay kuru takip etmekten saçım döküldü. Müşteriden 300 euro alıyorsun, banka sana “hadi bakalım, bu kurdan bozdurduk, bir de işlem ücreti aldık” diyor. En son Kasım 2023’te Upwork’ten ödeme çekerken hem komisyon, hem banka, hem de aradaki dolar-euro çevrimiyle neredeyse 800 liranın buhar olduğunu gördüm. Fatura kesmek desen, e-devlet, GİB, muhasebeci üçgeninde döngüye giriyorsun. Yani iş bulmak ayrı stres, parayı almak bambaşka bir stres.

Freelancer olmak Türkiye'de çalışırken döviz kazancı güzel geliyor ama pratikte çok farklı. Wise hesabımı üç ay önce açtım, şu an kapalı durumda çünkü TC kimlik numarasıyla ilgili bir sorun var, destek ekibi iki hafta sonra cevap verecek demiş. Upwork'te aldığım 1200 dolarlık projeyi çekebilmek için Paypal'a başvurdum, reddettiler. Sonra Remitly denedim, gönderim ücretleri yüzde 8. Bankaya direkt transfer yaptırdığımda kur farkından yüzde 5 daha kaybettim. Vergi danışmanı buldum, dedi ki serbest muhasebeci maliyeti ayda 500 lira, yoksa gümrük müdürlüğü kapını çalabilir. Almanya'da çalışırken bu kadar kompleks değildi, orada Wise açtım, ödeme geldi, rahat çalıştım. Burada her para transferi bir strateji haline geliyor.

Freelancer olmanın Türkiye'deki zorlukları aslında döviz kurundan başlamıyor, vergi sisteminin seni takip etme şekliyle başlıyor. Geçen yıl Upwork üzerinden 2000 dolarlık bir proje tamamladım. Parayı Wise'a çektim, hesaptan çıkardığımda 1650 lira eksik görüldü. Kur farkı değil, banka masrafları ve Wise'ın kendi komisyonu birbirini kovalıyordu. İnsan hesap makinesiyle otururken, bir yandan da Gelir İdaresi'nin seni sorgulamayacağını umuyorsun.

Fatura kesme işi ayrı bir dert. Freelancer olarak vergi müfettişi olmak zorundayım ben de. Her 5000 lira için e-Fatura çıkartmam gerekiyor, ama müşteri dış ülkeden olunca belge istediği zaman işler karışıyor. Bir İngiliz müşteri 2023'te benden müşteri temsilcisinin imzalı belgesi istedi. Hiçbir freelancer bunu hazırlamaya hazırlanmıyor.

Parasal taraf da kötü. Dolar 20 lirayken iş aldığım fiyat, 30 liraya çıktığında değişmiyor. Müşteri sabit ödediği için ben eriyor gidiyorum. Türkiye'de freelancer olmak demek, döviz piyasasının risk yöneticisi olmak demek. Banka masrafları, vergi komplikasyonları ve kur oynaklığı birlikte çalışırken, bir de işe konsantre olmak bekleniyor.

Freelancer olarak Türkiye'de döviz hesabı açmak başlı başına dert, ben 2021'de Ankara'da ev temizliği işlerini online pazarlamaya çalışırken bir sürü engelle karşılaştım. Mesela Upwork'ten bir İngiliz müşteriden 200 dolarlık ödeme aldım, ama banka yüzde 15 komisyon kesti, bir de kur farkı ekleyince elimde 150 dolar kaldı. Avrupa'da yaşarken PayPal ile anında çekiyordum, burada ise her seferinde vergi dairesi belgesi peşinde koşuyorum, hesap bloke olma riski var. Bu işin tadı tuzu kaçıyor, müşteri bulmak yetmiyor, para transferi için ekstra emek harcıyorsun.

Freelancer olmanın Türkiye'deki zorlukları, dışarıdan bakınca romantik görünen bir yaşam tarzının aslında bir muhasebe kabusu olduğu anlamına geliyor. 2019'da ilk freelance işimi Upwork'ten aldığımda, 400 dolar kazandığımı düşünmüştüm. Parayı çekmeye çalıştığımda gerçeklik yüzüme çarptı: Paypal Türkiye'ye hizmet vermiyor, Wise (eski Transferwise) her ay farklı bir sorunla kapanıyor, Revolut'un kartını kullanırsan banka seni adeta terörist ilan ediyor. Sonunda 280 dolar eline geçti.

Fatura kesme konusu ayrı bir eziyet. Muhasebeciye gidiyorsun, "Freelancer fatura keseceğim" dediğinde bakışı değişiyor. Vergi müfettişi bir gün arar, "neden bu kadar az fatura kestiniz" diye sorar. Başka gün sorar "neden bu kadar çok". Kurla oyununu da unutma: Upwork'te 100 dolar kazandığında dolar 25 lira iken, parayı çekmek istediğinde 32 liraya çıkmış olur. Banka kendi kurunu kullanır, senden 3-5 lira daha alır.

Vergiden bahsediyorum: Freelancer olursan KDV'si var, kurumlar vergisi var, gelir vergisi var. Bir işte 500 dolar kazanırsan, vergi danışmanına 50 dolar ödeyip sadece 350 dolarlık işin kaldığını fark edersin. Arkadaşın kurumda 3 bin lira kazanırken sen 5 bin lira işini yaptığında paranız aynı oluyor.

İş bulmak da ayrı mesele. Upwork'te profil açtığında ilk üç ay hiç iş gelmez, sonra 10 dolarla işler geliyor. Fikrinde bir becerin varsa Fiverr'de başlarsın ama orada da Hindistanlı bir adam senin fiyatının yarısına aynı işi yapıyor. Türkiye'de müşteri bulmaya çalışırsan "dolar kurunu sen mi belirleyeceksin" tartışmasına giriş yaparsın.