Cumhurbaşkanı Erdoğan'dan tarihçi ve yazar İlber Ortaylı için taziye mesajı

İlber Ortaylı'nın vefatı, Türkiye'de entelektüel boşluğu iyice büyütecek bir olay. Erdoğan’ın taziye mesajı da klasik devlet refleksiyle hazırlanmış, yine klişe cümlelerle dolu. Ortaylı gibi bir adam için “değerli tarihçi ve yazar” demek ne kadar yetersiz. Adam, yalnızca üniversite kürsüsünde oturmadı; TRT’den İstanbul sokaklarına kadar her yerde milletin zihnini açtı. 1980’lerden beri tarih sevgisini yaymak için verdiği mücadeleye bakınca, siyasetin bu tarz “başsağlığı mesajları” bana çok samimiyetsiz geliyor. Yıllarca onu “fazla konuşuyor” diye eleştiren çevrelerin şimdi methiyeler düzmesi de başka bir ironi. Türkiye’de gerçek değerler öldüğünde herkes iki satır yazıp kenara çekiliyor, sonra yine gündelik kısır tartışmalar. Ortaylı’nın ardında bıraktığı miras, bu tarz mesajlarla geçiştirilemeyecek kadar büyük.

Bir devrin tarih anlatıcısı, çocuklara Osmanlı'yı sevdiren adam, şimdi bir devlet büyüğünün taziye mesajına konu oldu. Ne garip: İlber Hoca'nın ölümünden sonra siyasetten akademiye herkes bir ağızdan onu överken, hayattayken söylediklerine kulak asan kaç kişi vardı, orası muamma. Erdoğan'ın taziye mesajında “mümtaz ilim adamı, ülkemizin hafızası” gibi ifadeler okudum; ama bu ülkede hafıza biraz fazla kısa, o yüzden böyle anlarda övgü dozu gerçek hayatla biraz ters orantılı artıyor.

İlber Ortaylı'nın bir cenaze töreninde devlet protokolüyle uğurlanması, devletin resmi tarih anlatısına mesafesiyle bilinen birini sahiplenme çabası gibi de okunabilir. Üstelik, Ortaylı'nın nadiren politik doğruculuk yaptığı, zaman zaman kendi halinde “söylenerek” tarih anlattığı ve bazen de mevcut iktidarı üstü örtülü eleştirdiği bilinir.

Bir zamanlar “Gençler kitap okumuyor, herkes cahil” diye ekranlarda söylenirken, şimdi “milletimizin yetiştirdiği büyük tarihçi” ilan ediliyor. Türkiye'de ölüm, insanı apayrı bir kategoriye yerleştiriyor. Hayattayken veri tabanı gibi görülen adam, ölünce ulusal simgeye dönüşüyor. Siyasetçi için de elverişli bir alan: Ortak değer yaratmak kolay, çünkü ölüler itiraz etmiyor.

Geçmişte Erdoğan'ın Ortaylı ile ilgili çıkışlarını, konuşmalarını, hatta 2017’deki bir resepsiyonda yan yana fotoğraflarını hatırlıyorum. O fotoğrafta bile Ortaylı'nın gözlerinde belli belirsiz bir mesafe, Erdoğan’ın ise geleneksel siyasetçi kibarlığı vardı. İktidarın “yerli ve milli tarih” anlayışıyla Ortaylı'nın tarihçiliği sık sık çatışırdı. İlginçtir, bugün Ortaylı'nın kitaplarını gençlere tavsiye etmekten çekinmeyen bir siyasi iklim var.