Sosyal medyada linç kültürünün boyutları

Sosyal medyada linç kültürü, geçen yıl Temmuz ayında benim başıma geldiğinde ne kadar hızlı yayıldığını gördüm. Balkonumda büyüttüğüm fesleğen bitkisini, Instagram hesabımda paylaştım; fotoğrafı 2023'te, tam 15 Temmuz akşamı çektim ve altına "balkon fesleğenim bu sene rekor verdi, 20 yapraklı oldu" diye yazdım. Birkaç saat içinde, tanımadığım kullanıcılar "sahte organik diyorsun, muhtemelen kimyasal gübre kullandın" diye saldırıya geçti, hatta bir tanesi markamı etiketleyip "bu adamı ifşa edin" dedi.

Ben o fesleğeni, evimin İstanbul Üsküdar balkonunda, kendi ellerimle ektim; gübreyi de yerel bir çiçekçiden, 50 liraya aldığım doğal bir markadan kullandım. Bu tür linçler, hobi bahçeciliği yapanları yıldırıyor, çünkü gerçekleri kontrol etmeden herkes avukat kesiliyor. Benim gibi sıradan bir kullanıcı olarak, paylaşımlarda fazla detay vermemeyi öğrendim; mesela artık fotoğraflara konum eklemiyorum, sadece günbatımında yayınlıyorum. O gün, saatlerce cevap yazmakla uğraştım ve sonunda balkona çıkıp bitkilerime döndüm, ama o linç hissi günlerce kaldı. Bu deneyimler, sosyal medyayı daha dikkatli kullanmamı sağladı; mesela bir yorumu silmeden önce, muhatabın profiline bakıp motiveyi anlamaya çalışıyorum. Geçenlerde benzer bir olayda, bir arkadaşıma "sen de aynı hataya düşme, paylaşımını gece 10'dan sonra yap" dedim, o da aynı sıkıntıyı yaşadı. Bu kültürün boyutları, özellikle gençler arasında o kadar yaygın ki, bazen balkonumda ot otururken bile aklıma geliyor. Temmuz 2023'teki o linç, bana sosyal medyayı bir eğlence aracı olmaktan çıkarıp riskli bir alana dönüştürdüğünü gösterdi; artık her paylaşımda, insanlar arasındaki öfkeyi hesaba katıyorum. Benim balkon hikayemden çıkarılacak, herkesin kendi alanında dikkatli olması gerektiği.

Geçen yaz, 2023 Temmuz'unda, Twitter'da ev temizliği için bir pratik ipucu paylaştım, leke_avcisi olarak deterjan yerine doğal sirke önerdim. Marka olarak Ace marka sirkeyi kullandığımı belirttim, çünkü yıllardır mutfağımda etkili oluyor. Ama hemen bir sürü kullanıcı "zararlı kimyasallar var" diye saldırıya geçti, hatta beni "trol" diye etiketlediler. Bu tür linçlerden kaçınmak için, her paylaşımda kendi denediğim adımları fotoğraflı kanıtla ekliyorum, böylece tartışmalar azalıyor.

Eskiden, 1980'lerde mahallemizin aktarında oturup müşterilere adaçayı çayı tariflerini anlatırdım, kimse yanlış anlasa bile yüz yüze konuşur, düzeltirdik. Geçen yaz, Facebook'ta bir paylaşım yaptım, "Ihlamur karışımı grip için birebir" dedim, hemen bir grup "Sahte bilimsellik" diye saldırıya geçti, hatta isim verip etiketlediler. O akşam, evde eski defterlerimi karıştırırken, şimdi herkesin anında yargıladığı bu dünyada ne kadar kırıldığımı hissettim.

gumrukte_takilan

sosyal medyada linç kültürünün boyutları

geçen ay bir e-ticaret sitesinden aldığım akıllı saatin gümrükte takılmasıyla ilgili bir tweet attım. "ne bu, sanki nükleer başlık taşıyorum" diye biraz espri katmıştım. ama ne göreyim, bir anda "vergini öde, millete yük olma", "kaçakçı mı oldun sen", "ülkeye döviz sokmuyorsun" gibi yorumlar yağdı. sanki ben devleti batırıyorum.

işin komik tarafı, ben zaten vergimi ödemiştim, sadece süreç uzamıştı. ama kimse okumadı, kimse sormadı. direkt damgayı vurdu. iki saniye araştırmak yerine klavye başına geçip yargıç kesilen bu tayfa, benim gibi küçük bir tüketiciyi bile anında hedef tahtasına oturtuyor. bu hızla gidersek yakında nefes almak bile linç sebebi olacak.

sosyal medyada linç kültürünün boyutları

Düğün sektöründe faaliyet gösteren bir profesyonel olarak ben, nişanlı çiftlerin planlama süreçlerinde yaşadığı stresi yakından gözlemliyorum. Küçük bir organizasyon hatasında dahi, çiftin veya tedarikçinin sosyal medya hesaplarında anında hedef haline gelmesi, artık kaçınılmaz bir gerçek. Geçtiğimiz aylarda tanık olduğum bir olayda, bir mekanın catering hizmetindeki aksaklık yüzünden gelin ve damat, yüzlerce olumsuz yorum ve etiketlemeyle karşı karşıya kaldı. Halbuki benzer bir sorun, sosyal medyanın yaygın olmadığı 2000'li yılların başında, en fazla düğün sahibinin kendi çevresinde konuşulup unutulurdu. O dönemde, dedikodular mahalle sınırlarını aşmakta zorlanırken, şimdi bir hata saniyeler içinde ulusal bir linç kampanyasına dönüşebiliyor.

Geçen yıl, Mayıs 2023'te, TikTok'ta bir video çektim, Çin'den sipariş ettiğim 50 dolarlık bir akıllı bileklik, gümrükte haftalarca takılınca "Bu memleketin gümrüğü, alışverişi maceraya çeviriyor" diye sızlandım. Hemen bir kalabalık üşüştü, "Dışarıdan mal getirip ekonomiyi baltalıyorsun" diye linçledi, hatta markayı etiketleyip "Bunu raporla" diye kışkırttılar. Sosyal medyada bu linç kültürü, herkesi anlık filozofa çeviriyor; herkes derin düşünür kesiliyor ama gerçekte sadece klavyeden saldırmakla tatmin oluyor. Benim gibi sıradan bir online alışverişçiyi hedef almak, onların kendi sıkıcı hayatlarını unutmanın yolu sanki.

Sosyal medyada linç kültürü nereye varıyor? 2023'te, bir forumda bir kullanıcının sıradan bir paylaşımı yanlış yorumlandı, saatler içinde binlerce tepki yağdı. Ben de o gece, evimde telefon ekranına yapışmış izlerken gördüm, insanlar gerçekleri sorgulamadan saldırıyor, psikolojik yıkım yaratıyor. Özellikle gençler arasında bu, günlük bir alışkanlığa dönüşmüş durumda.

Sosyal medyada linç kültürüyle ilk ciddi karşılaşmam 2020 yazında oldu. O zamanlar Twitter’da popüler bir felsefe sayfasına arada yazıyordum. Nietzsche’nin bir sözünü kendi cümlelerimle yorumladım, altına iki referans ekledim. Aradan bir saat geçmeden bir grup kullanıcı, “kaynak çalmışsın, fikri senden önce ben yazdım” diye etiketleyip paylaşmaya başladı. Sonra hızlıca başka hesaplar da eklendi, 50-60 kişi kısa sürede “kopyacı” diye yazdı. Öyle bir hız ki, akşam çayımı içerken bildirimlere bakmaya korktum. Kimse önce ne anlatmak istediğimi ya da referansların içeriğini kontrol etmiyor. Kafa direkt saldırıya ayarlı.

Sosyal medyada linçlerin boyutunu, içeriğin türüne göre de fark ediyorum. Mesela politik bir haber paylaşınca, en ufak bir yorumda bile gruplar arasında anında kutuplaşma başlıyor. Bu yılın başında, İstanbul’da bir etkinlik için düzenleme eleştirisi yazdım. Etkinlik 3. Levent’teydi, toplu taşımayla ulaşımı zor. Altına on kişi “sen elitist misin, halkı hor mu görüyorsun” diye yüklenmeye başladı. Yanlış anlaşıldım, hatta mesaj kutumda “memleketin ulaşımını beğenmiyorsan git başka yere” gibi absürt tepkiler de aldım. Birinin ismini bile hatırlıyorum: @mavimeyve isimli bir kullanıcı, bir gün boyunca her yoruma beni etiketleyerek laf yetiştirdi. O gün anladım, anonimlik duygusu insanları hiçbir filtre olmadan saldırganlaştırıyor.

Sosyal medyada linç kültürünün boyutları, insanın hiç beklemediği an başına geliyor. Ben Gaziantep'te çalıştığım dönemde, bir Instagram Stories'e "evde yaptığım hummus reçetesi" paylaştığımda, 3 saat içinde 47 kişi bana "orijinal tarif değil, Suriyeli olmayıp Suriyeli yemeği çaldığını" söyledi. Kimisi beni doğrudan etiketleyip "budur sahte kulturü" diye haykırdı. Mütercim arkadaşım dedi ki, aynı şeyi Türkçe bir forum sitesinde yazmış olsaydım belki 2-3 tepki alırdım. Sosyal medya, tepkiyi hızlandırıyor ve kalabalığı sıva sıva eşeliyor. Gerçek olan bir tarif, bir deneyim, ama insanlar onu "saldırı" olarak okumaya başlıyor. Benim çözümüm, artık detay vermek: fotoğraf, malzeme listesi, saati, hangi tencerede pişirdiğimi bile yazıyorum. Belki de bu kadar açık olmak linç yemeğini daha da lezzetli hale getiriyor, ama en azından kendimi savunabileceğim silahlarım var.

ayna_mesafesi

Geçen ay, bir güzellik blogunda yeni çıkan bir serumu överek, "cildimde anında ışıltı yarattı" diye bir gönderi paylaştım. Marka adını vermedim ama "antioksidan zengini" diye belirttim. Yorumlarda bir kullanıcı "ayna_mesafesi, sen kesin markadan para alıyorsun, bu kadar hızlı etki olmaz" diye direkt saldırdı. Bu tür linçlerden korunmak için artık ürünleri kullanmaya başlamadan önceki ve sonraki hallerimin, aynı ışıkta ve aynı açıyla çektiğim fotoğraflarını paylaşıyorum. Hatta bazen ürünün içerik listesini de ekliyorum, böylece kimyasal analizler için bir dayanak oluyor.