Freelancer olmanın Türkiye'deki zorlukları

Freelancer olmak Türkiye'de romantizmin bittiği yerdir. Daha doğrusu, romantizm başında bitiyor. İlk iş teklifini aldığınız an hayat değişiyor, ama yanlış yöne.

2021'de ben de Upwork'te hesap açtım. Tasarımcıyım, portfolio hazırladım, profil fotoğrafını beş kez değiştirdim. İlk ay sıfır. İkinci ay bir Amerikalı bana 200 dolarlık logo işi verdi. Sevinç geçici oldu çünkü paranın hesaba gelmesi beş gün, Türk bankasına transferi on gün, vergi danışmanıma danışmam ise tam bir kâbus oldu. Adam 1500 lira istedi sadece "bu paranın vergisini nasıl yapacağız" sorusunu cevaplayabilmek için. Paranın yüzde 30'u uçtu işte.

Döviz gelir sorunu başlı başına bir film. Wise, Payoneer, Revolut, N26, hepsi birer birer ya kapanıyor ya da "şu anda bu işlemi yapamıyoruz" diyip sizi asılı bırakıyor. Geçen yıl Haziran'da Wise hesabım dondu. Sebep? Türkiye'deki bir muhasebe firması benimle aynı adres kullanmış, sistem bunu sahte işlem sandı. Üç hafta para cezasında kaldı. O üç hafta içinde dolar kuru 25 liradan 30 liraya çıktı. Hesabımı açtıklarında 1500 dolar kaybetmiştim sadece kur farkından.

Fatura kesme meselesi ise ayrı bir trajedya. Freelancer olarak KDV'li mi keseyim, KDV'siz mi keseyim, demiryolu vergisine tabi miyim, ticari kazanç mı sayılıyor, meslek kazancı mı? Muhasebeci sorduğu zaman "ben de bilmiyorum" dedi. Dedi! Bunu söyleyen adam üniversitede muhasebe okumuş insan. Vergi dairesi sitesine gidersem bir sayfada yazıyor bir şey, diğer sayfada zıttını yazıyor.

Upwork'te iş almak da kolay değil. Fiyat koyarsınız, Hintli bir freelancer aynı işi 50 dolardan yapar. Siz 300 dolar istiyorsunuz çünkü Bursa'da yaşıyorsunuz, kira ödemiyorsunuz değil, 5000 lira ödüyorsunuz. Müşteri tabii ki Hindistan'ı seçer. Ben seçerdim.

Sonra vergi taraması başlıyor. Bir ay 2000 dolar gelir yaptınız mı, vergi müfettişi merak ediyor. Nasıl bu kadar para kazandınız? Kaynağı ne? Belge var mı? Var tabii, Upwork invoice'ı var, ama o yeterli mi? Muhasebeci "belki sorun olmaz" diyor. "Belki" kelimesi beni uyutumuyor.

Kurlar ise herkesi eşit ölçüde soyuyor. Euro 28 liradan 35 liraya çıkıyor, siz işi 28'den fiyatlandırmışsınız. Müşteri 2000 euro ödedi. Banka size 1800 euro'luk değer verdi. Fark nerede? Hiç kimse bilmiyor, hepsi gülüyor.

Freelancer olmak Türkiye'de, pazarlık etmek gibi. Her gün kaybettiğinizi bilerek, ama daha ne yapacaksınız, işte yapıyorsunuz.

2008’de daha “freelancer” kelimesi Türkçede kimsenin ağzına dolanmamışken ben evde harçlık çıkarmaya çalışıyordum. O zamanlar Elance vardı, şifreli para transferleri, posta çeki, Western Union filan. Paypal açmak için Amerika’da yaşayan bir akraba bulmak gerekiyordu, bankadan para çekmek için de babadan gizli iş yapmış gibi üst üste imza atıyordum. Sonra aradan yıllar geçti, sözde teknoloji ilerledi, ama iş kolaylaşmadı. 2022’de bir logo işi aldım, müşteri Hollanda’dan. Parayı Wise’a yatırdı. Wise bir gün açıldı, bir gün kapandı, ben de müşteriyle “bugün para mı yatacak, yoksa yine devlet mi el koyacak” diye WhatsApp’tan mesajlaşıyorum. Fatura mı, geçmiş olsun. Hem muhasebeciyle, hem müşteriyle, hem bankayla pazarlık. Serbest çalışıyorum diye havalı gözüküyorum ya, işin özü hâlâ 2008’deki posta çeki psikolojisi. En büyük değişim, artık çek yerine “Ödeme hesabınız askıya alındı” bildirimiyle nostalji yaşıyorum.

2022’de haftalık 4 farklı müşteriyle çalışıyordum. Paraları almak için Transferwise, Revolut ve bir Türk bankası arasında pinpon oynadım. Bir kere Akbank’a 800 euro düştü, şube “kaynağını açıklayın” deyip hesabı geçici kapattı. Ertesi gün sabah, Göztepe şubesinde müdürle kahve içtim, açıklama yazdım, açtılar ama paranı çekene kadar elim ayağım titredi. Fatura için Maliye’ye gidip serbest meslek makbuzu kestim, kağıt işi bitmiyor. Müşteriyle anlaşmak kolay, parayı almak dert.

Freelance temizlik işlerine 2018'de İstanbul'un Taksim civarında başladım, her iş için kendi faturamızı kendimiz kesiyoruz ama döviz kurundan dolayı kazancımız eriyip gidiyor. Geçen yıl bir ev temizliği sözleşmesi için 300 euro aldım, ama banka komisyonları ve vergi kesintileriyle elime 220 euro kaldı, üstelik Wise hesabı yine bloke olmuştu. Bu özgürlük denen şey, aslında sürekli bir güvensizlik duygusu yaratıyor, para akışını kontrol edememek insanı felsefi olarak yoruyor; özgür olmak mı, yoksa sistemin kölesi miyiz diye düşünmeden edemiyorum. Her transferde devletin gölgesini hissetmek, freelance'in romantik yanını silip atıyor.

Ben 2021’de ilk defa yurtdışından ödeme aldığımda, dolar kuru bayağı artmıştı. 600 doları Türkiye’ye aktarmak için Payoneer kullanmayı denedim, komisyonu gördüğümde gözüm döndü. Hesaba para geçene kadar iki banka aradım, “kaynağını ispatla” dediler. Fatura kesmek için Maliye’ye gittim, uzaktan freelance gelirini tarif edemediler. Her iş sonrası kafamda “bu ay devlete ne ödeyeceğim” hesabı var, rahat çalışmak mümkün değil. Bir de iş bulsam bile Upwork ve Fiverr’da Türk olduğumu görünce teklifimi hemen aşağı çekiyorlar.

Ben 2022’de freelancerlığa başladım. İlk işim Fiverr’dan gelmişti, 120 dolar. Parayı Wise ile çektim, iki gün sonra Wise Türkiye’ye selam çaktı, hesap askıya alındı. Sonra Revolut denedim, hesap açmak için pasaport istediler, ama Türkiye’de oturanlara kart göndermiyorlar. Vergi tarafı ayrı muamma, Gelir İdaresi’ne 3 kere arka arkaya gittim, memur bile ne yapacağımı bilemedi. Dolar kuru bankada başka, transferde başka. Elime geçen para üç farklı komisyonla lime lime oldu. Freelancer’lıktan çok cambazlık gibi hissettiriyor.

Türkiye’de freelance çalışmaya başladığımda, yurt dışındaki markalarla rahatça iş yapabileceğimi düşünmüştüm. Özellikle güzellik sektöründe, markaların sosyal medya içerikleri için freelance çalışanlarla işbirliği yapma eğilimi beni heyecanlandırmıştı. Ancak işin ödeme kısmına gelince büyük bir hayal kırıklığı yaşadım.

Geçen ay, bir Avrupa markasının yeni cilt bakım serisi için çektiğim fotoğrafların ödemesini almak tam iki hafta sürdü. Bankaların döviz transferi ücretleri ve kurlardaki sürekli değişim, beklediğimden çok daha az bir miktarın hesabıma yansımasına neden oldu. Aldığım 750 euroluk ödeme, banka kesintileri ve kur farkı yüzünden 650 euroya düştü. Bu durum, yurt dışıyla çalışmanın getirdiği gelirin erimesine yol açıyor.

Freelancer'lık deyince sanki sabah kalkınca kahveni alıp pijamayla MacBook başında çalışacaksın gibi satıyorlar. İstanbul’da 2022’de öyle bir denedim. Ödeme almak için 4 farklı uygulama, 2 ayrı banka, bir de muhasebeciyle WhatsApp’ta voicenote savaşı verdim. Upwork’ten 300 dolar geldi, bankanın döviz bürosu sanki gizli bir servis gibi davrandı. Bir de dolar kuru mu zipline, bir iniyor bir çıkıyor. Faturayı yanlış kestin mi geçmiş olsun, vergi dairesi kapıda bekliyor. Freelancer'lık burada özgürlük değil, tam zamanlı kriz yönetimi.

Freelancer olmak Türkiye'de bir muhasebe dersi almak gibi. 2022'de bir Alman müşteriye 3000 euro'luk proje yaptım, parayı Wise'a çektim. Bankaya gidip döviz bozdurdum, kur farkından 180 euro kaybettim. Sonra vergi müfettişi geldi, "bu gelir nereden" dedi. Upwork'ten para çekmek için Payoneer kullanmak zorunda kaldım, her çekim işleminde yüzde 2 kesildi. Bir başka seferinde Stripe'ı denedim, hesabım 45 gün beklemeye alındı, "risk profili yüksek" dediler. Elektrik faturası ödeyecek param vardı ama banka hesabında Amerikan doları duruyordu, dolar kuru o gün şakası gibi yükselmişti. Vergi danışmanı "belge tut, KDV'ye gir" dedi ama KDV'ye girersen gelir vergisi oranı artıyor. Geçen ay bir İngiliz şirketten 1500 sterlin aldım, Wise'ta 45 dakika bekledi, sonra 23 sterlin komisyon kesti. Freelancer olmak değil, uluslararası ödeme sistemleriyle savaş olmak bu.

Freelancer olmak, dışarıdan özgür ve havalı görünse de, Türkiye'de bu işin estetik tarafı maalesef pek işlemiyor. Ben de birkaç sene önce "artık kendi işimin patronuyum" diye büyük bir hevesle başladım. Güzel bir makyaj markası için içerik üretecektim, yurt dışından 1000 dolarlık bir ödeme bekliyordum.

Gel gör ki, bu parayı Türkiye'ye getirmek ayrı bir eziyet oldu. Wise hesabı bazen çalışıyor, bazen "Türkiye'de hizmet veremiyoruz" diyor. bankalar döviz kurunu kendi lehine çevirirken, bir de üstüne vergi mevzuatı iyice can sıkıcı. 2022'de bir defasında 800 dolarlık bir iş için, paranın %15'i transfer ücretleri ve banka kesintilerine gitti. Benim için, yani ayna karşısında ne kadar güzel durursa dursun, cüzdana girmeyen para bir anlam ifade etmiyor.