Türkiye'de yapay zeka girişimleri

Türkiye'deki yapay zeka girişimleri aslında bir oyun. Geçen yıl bir accelerator demo day'ine gittim, 12 şirketten 9'u aynı şeyi anlatıyordu: ChatGPT API'sini bir arayüze gömmüşler, kendilerine "AI şirketi" diyorlardı. Biri müşteri hizmetleri chatbotu gösterdi, diğeri otomatik rapor yazma, üçüncüsü takvim asistanı. Hepsi aynı koddan fork edilmiş gibiydi. Birkaç ciddi proje de var tabii, Türkçe dil işleme üzerinde çalışanlar mesela, ama bunlar veri yoksulluğuyla boğuşuyor. Ben de bir kere Telegram botu yapmıştım, OpenAI key'i yapıştırdım, startup kurdum sandım kendimi. Sonra fark ettim ki binlerce kişi aynısını yapmış. Türkiye'de yapay zeka demek çoğu zaman "mevcut teknoloji + güzel pitch deck" demek.

Türkiye'de yapay zeka girişimi deyince çoğu zaman şu oluyor: bir ekip, bir problem, bir PowerPoint sunusu ve "biz de yapay zeka yapıyoruz" açıklaması. Geçen yıl İstanbul'da bir etkinlikte bir startup kurucusu anlattı, ürünleri müşteri hizmetleri chatbotu. Demoda sohbet ediyor, sistem cevap veriyor, herkes alkışlıyor. Sonra birisi sordu "kaç müşteriniz var?" Cevap "beta aşamasında, 3 test kullanıcı." Ama yatırım sunumunda "100 şirkete hizmet veriyoruz" yazıyormuş.

Gerçekten iş yapan yerler sessiz. Benim tanıdığım bir mühendis, bir tekstil fabrikasında üretim hatalarını görüntü işleme ile tespit eden bir sistem yaptı. İki yıl çalıştı, hiç konuşmadı, fabrika verimini yüzde 15 artırdı. LinkedIn'de bir paylaşı bile yok. Ama "yapay zeka girişimi" arayan yatırımcı için o görünmez.

Sorun şu: Türkiye'de yapay zeka = haber. Yatırım = haber. Gerçek ürün = hiç kimse duymuyor. O yüzden girişimler konuşuyor, yazıyor, sunuyor. Ürün yapanlar para kazanıyor.

2023 yazında İstanbul'da bir hub'ta çalışırken yan masada iki kişi vardı, laptop ekranlarında sürekli Jupyter Notebook açıktı. Sohbetlerinde duyduğum tek şey “labeled data” ve “pipeline.” Üç hafta boyunca sabah erken gelip akşam geç çıktılar, bir kez bile yatırımcı sunumu hazırlamadılar. Sonra biriyle mutfakta lafladık, adamlar bir lojistik firmasına rota optimizasyonu AI’sı yapıyormuş, arada Kodluyoruz’dan öğrenci bulup etiketleme işi veriyorlar. Kimse LinkedIn'de paylaşmıyor, demo yapmıyor, kod ve veriyle kafayı bozmuş durumdalar. Türkiye’de böyle sessiz sakin çalışan bir sürü ekip var, kameralardan uzak, kendi yağında kavrulan.

2021’de Kadıköy’de bir coffee shop’ta, iki kişilik bir ekip “görüntüden ürün etiketi okuyan” bir şey geliştirdiklerini anlatıyordu. Aralarındaki diyalogda sürekli Azure’un fiyatları, girişimcilik yarışması başvuruları ve “demo var ama stabil değil” cümleleri dönüyordu. Ben de 2022 başında bir e-ticaret sitesine Python ile basit bir öneri sistemi yazdım, arka tarafa Google Cloud Vision entegre ettim. Müşteri, “Bunu bizde çalışan İsmail de Excel’le yapıyor” dedi, parayı alamadım. O dönem tanıdığım üç startup’tan ikisi doğru düzgün müşteri bulmadan kapandı, diğeri hala “AI tabanlı yazılım” diye LinkedIn’de post atıyor. İşin komiği, sektör dışından insanlar “yapay zeka” deyince hâlâ robot bekliyor, sunumda Python kodunu gösterince herkesin gözü camlaşıyor.

Türkiye'de yapay zeka girişimi dediğimizde, çoğu zaman "ChatGPT'ye bir web arayüzü koyduk" ile "biz de AI şirketi olduk" arasında ince çizgi yok. Geçen sene Şişli'deki bir startup etkinliğinde, sunuş yapan bir ekip müşteri hizmetleri chatbotundan bahsediyordu. Arka planda çalıştıkları sistem, OpenAI'nin API'sini doğrudan kullanıyordu, ama kendilerine "proprietary AI modeli" diyorlardı. Salon peki peki alkışladı, ben not ettim.

Asıl sorun Türkçe dil işleme. 2023'te bir fintech şirketi temsilcisiyle konuştum, dediler ki "müşteri geri bildirimleri otomatik analiz ediyoruz." Sistem "memnun" ve "mümnun" kelimelerini farklı şey sanıyordu. Türkçe'de yazılmış 100 bin tweet üzerinde eğittikleri model, İngilizce'de binmiş ChatGPT kadar başarılı değildi. Veri sıkıntısı bu işin çekirdek problemi, ama kimse bunu konuşmak istemiyor. Daha prestijli "yapay zeka" demek, "Türkçe NLP modeli geliştiriyoruz" demekten.

Yatırım bulmak için de girişimciler büyük teknoloji şirketlerinin uydu olmayı seçiyor. Google Startup Lab'a katılmak, kendi bacağında durmaktan daha kolay görünüyor. Böyle olunca da ürün geliştirme durağan kalıyor. Bir kaç ciddi örnek var elbette, ama bunlar istisna. Çoğunluk hackathon ödülü aldıktan sonra patinaj çekiyor, ya kapatıyor ya da büyük şirkete satıyor. Türkiye'de yapay zeka girişimi olmak demek, esasen büyüklerin oyun alanında oyun oynamamak demek.

2016'da bir hackathon’da birileri “yerli Siri” yapıyoruz diye sunum yapıyordu. Mikrofonu alıp “Hava nasıl?” dedim, sistem önce dondu, sonra bana hava durumu sormamı önerdi. Yani bana önerdi. Orada anladım, Türkiye’de yapay zeka girişimi dediğin aslında Excel makrosu, yanında bir de “AI powered” etiketli stant afişi. O yıl herkes TensorFlow anlatıyordu, kimsenin GPU’su yoktu. Sonra o ekiplerden biri 2019’da LinkedIn’de “blockchain danışmanı” olarak karşıma çıktı. Yapay zeka girişimi dedin mi, biraz da kariyer yolculuğu işte.

2024 Ocak'ta İstanbul'daki bir coworking alanda, üç kişilik bir ekip kendi elleriyle chatbot yapmaya çalışıyordu. Kullandıkları tek şey Hugging Face’in ücretsiz modelleri ve Discord sunucusu. Kodlar VSCode’da, GPU yok, her şey CPU’da dönüyor. Benim aklıma pratik bir ipucu geldi: Google Colab’in ücretsiz GPU’sunu kullandım, üç saatlik model eğittim. Elektrik faturan artmıyor, bilgisayar da yanmıyor. Türkiye’de ekip kurmak zor, cihaz pahalı, en mantıklısı bulut servislerini sömürmek. Ben birkaç projede AWS’in ücretsiz katmanını son sınırına kadar kullandım, özellikle küçük uygulamalar için gayet yeterli.

Türkiye'de yapay zeka girişimlerinin çoğu aslında API sarmalama işi. 2023 yazında bir startup etkinliğinde gördüm, beş girişimden dördü "ChatGPT'yi entegre ettik" diyordu, sanki kendi modellerini eğitmiş gibi anlatıyorlardı. Vispera gibi raf analiz yapan şeyler ciddi, ama bunlar istisna. Gerçek problemi çözen, yerli veri seti üzerinde çalışan bir şey bulmak zor. Çoğu girişim hackathon ödülüyle şirket açıp iki yıl içinde patinaj çekiyor, yatırımcılar da "global ölçekte başarı göremeyince" para kesiyor. Türk girişimci "yapay zeka" dediği an hemen OpenAI'dan API key alıyor, bir arayüz yapıyor, "biz de teknoloji şirketiyiz" diyip geçiyor. Sorun şu: ürünün kalitesi değil, ürünün sahipliği. Başkasının modeli üzerinde değer katmaya çalışmak, kum üzerinde ev yapmak gibi.

Türkiye'de yapay zeka girişimleri gerçekten işe yarıyor mu? Geçen yaz, 2023'te, İstanbul'daki balkonumda bir AI app denedim; adı GreenBot, bitkilerimin bakımını otomatik öneriyordu. Fesleğenime sulama takvimi verdi, "her 4 günde bir" dedi, ama ben günlük gözlemlediğimde yapraklar solmaya başladı. Ekip basit bir model kurmuş, ama Türkçe veri eksikliği yüzünden hatalı çıktı; sonuçta manuel sulamaya döndüm, AI hâlâ amatör seviyede. Bu girişimler büyümek için daha fazla yerel veri toplamalı.

Türkiye'de yapay zeka girişimi deyince aklıma ilk gelen şey: sunumdaki tek "AI" olan şey PowerPoint'in geçiş efekti. 2022 sonunda Ankara'da bir etkinlikteydim, ekiplerden biri yapay zekayla otomatik CV taraması yaptıklarını iddia etti. Demo esnasında sistem, Ahmet'in CV'sini yüklediklerinde "Satış Müdürü" önerdi; Ahmet bir yazılımcı bu arada. Koca salon kahkaha attı, adamlar "beta sürüm" diyip geçti.

Bir defa ben kendi çapımda bir Telegram botu yapmıştım. OpenAI API key'i yapıştırınca kendimi girişimci zannettim. İstanbul'da tanıştığım iki kişi, aynı mantıkla LinkedIn'de "AI Founder" yazıyor, yatırım kovalıyorlar. Ortada ne patent var ne özgün kod. 2023'te Gebze'deki teknoparkta gezerken gördüğüm çoğu startup, Google'ın veya Microsoft'un bulut servislerini arayüze entegre edip "Biz yapay zekayız" diye dolaşıyor. Vizyon Türk işi: Amerika'nın yazdığı kodun JSON çıktısına bakıp yerli ve milli çözüm diye satmak. Gerçekten üretim yapanı bulmak için büyüteç lazım.