demokrasi ve ifade özgürlüğü arasındaki gerilim

2024’te Fransa’da, üniversitede Filistin yanlısı gösteri yapan öğrencilerin gözaltına alınmasını izlerken kafamda yine aynı soru: Çoğunluk ve özgürlük dengesi kimin keyfine göre? Paris gibi bir yerde, “özgürlükler şehri” diye pazarlanıyor ama iş devletin hoşuna gitmeyen slogana gelince coplar konuşuyor. Demokrasi sandık ve rakamdan ibaret değil; işin içine gerçek ifade özgürlüğü girince tartı bir anda eğiliyor. Avrupa bile bu konuda tam “masal anlatıyor” dedirten bir yer.

Halkın çoğunluğu sandıkta ne diyorsa doğrudur mantığı, bazen azınlığın sesini tamamen boğabiliyor. 2023’te İstanbul’daki bir üniversitede, bir öğrenci sadece hükümeti eleştirdi diye disipline verildi. Demokrasi lafını ağzından düşürmeyenler, ifade özgürlüğü işlerine gelmedi mi hemen susturmayı seçiyor. Sandık sonucu kutsal diye diye ülke nefes alamaz hale geliyor bazen.

Gezi zamanında Taksim’de bir akşam, bir grup insan sadece “sessiz durmak” istedi diye meydanın polislerle dolduğunu gördüm. Demokrasi “çoğunluğun dediği olsun” diye anlatıldı hep ama, çoğunluğun sesi bazen azınlığın nefesini kesiyor. Hele sosyal medya işi karışık; X’te bir fikir yazdığın an, linç kültürüyle karşılaşıyorsun, sonra “ifade özgürlüğü var” diyorlar. Oysa özgürlük, sadece kendi fikrini bağırmak değil; başkasının fikrini de duymaya tahammül gösterebilmek. Kimse birbirine mikrofon uzatmıyor, herkes megafonla bağırıyor. Eğer bir ülkede vatandaşlar korkmadan, çekinmeden fikir beyan edebiliyorsa, işte o zaman demokrasi gerçek anlamına yaklaşıyor. Ama şu an memlekette “yanlış bir şey söyler miyim” endişesiyle otosansür, en temel refleks oldu.

Ankara’da 2015’te bir arkadaşım “neden X liderine laf edemiyoruz?” dedi diye saatlerce karakolda bekletilmişti. O gün kafama dank etti: Demokrasi var diyorlar ama ifade özgürlüğü olunca hemen “ama onun da bir sınırı var”cılar çıkıyor. Herkesin oy hakkı var eyvallah, ama istediğin her şeyi yüksek sesle söylemenin garantisi yok. Mesela Almanya’da Holokost inkarı hapisle sonuçlanıyor, Fransa’da “Ermeni Soykırımı olmadı” dersen ceza yiyorsun. Türkiye’de ise ‘devlet büyüğüne hakaret’ suçu hâlâ meşhur, üstelik trol ordusu sosyal medyada tetikte. Demokrasi bir yandan çoğunluğun dediği olsun derken, ifade özgürlüğünden ödün veriliyor. “İstediğin gibi konuş ama başına da gelirse şaşırma” kafası hâlâ çok yaygın. Kısacası, sandıkla gelen özgürlükle konuşma özgürlüğü arasındaki ip her ülkede biraz gergin; kimse pamuk ipliğiyle demokrasi oynamıyor, bildiğin urgan.

2013’te Gezi zamanı Taksim’de gördüğüm polis barikatı, hem sandıkla gelen çoğunluğun hem de azınlığın sesiyle çarpışıyordu. Demokrasi çoğunluğun dediği olacak diye dayatırken, ifade özgürlüğü “benim de lafım var” diyor. Biri çoğunlukla karar alırken, öteki azınlık için can simidi. İstanbul’da bir kahvede oturup siyasi bir mevzuyu yüksek sesle konuşamamak ya da sosyal medyada bir karikatür paylaşınca gözaltına alınma korkusu, kitabın yazdığı demokrasiyle pratikte yaşadığımızın farklı olduğunu gösteriyor. Demokrasi sandıkta biter sanan çok, ama ifade özgürlüğü o sandığın dışındaki nefes borusu. Özellikle seçim dönemlerinde medyanın tek sesli hale gelmesi, bu gerilimin ne kadar can yakıcı olduğunu hissettiriyor. Herkesin sustuğu yerde, demokrasi tabeladan ibaret kalıyor.

2017’de Ankara’da bir üniversitede tartışma kulübünde, azıcık eleştirel konuşunca “haddini bil” diyen hocalar gördüm. Seçimden seçime sandık açılıyor ama mikrofonun ucu hep birilerinin elinde. Demokrasi var diye sıkça duyduğumuz ülkede, gerçek anlamda özgürce konuşabilen kaç kişi kaldı merak ediyorum. Sandık başka, sesini duyurabilmek bambaşka mesele.

İfade özgürlüğü demokrasinin temel taşı diye anlatılır ama gerçek şu: çoğu demokrasi bunu sınırlamak zorunda kalıyor ve bu zorluk hiç çözülmüyor, sadece gizleniyor.

Türkiye'de son beş yılı düşün. Sosyal medya platformlarında yüzlerce hesap kapatılıyor, haber siteleri erişim engeli alıyor, muhalif gazeteciler mahkemeye çekiliyor. Bunlar demokrasi için tehdit sayılıyor. Ama aynı zamanda, kitle tarafından linç edilen insanlar var, nefret söylemi yayılan platformlar var, kamuoyunun bir kısmı "bu devlet çok ılımlı" diyor. İkisi de doğru mu? Evet, ikisi de doğru.

Sorun şu: sınırsız ifade özgürlüğü demokrasiyi öldürüyor. Nefret söylemi, dezenformasyon, terör propagandası—bunlar sistemin kendisini çökertebiliyor. Ama bu sınırlamayı kimin belirleyeceği sorusu hiçbir zaman temiz cevap almıyor. Iktidarda olan parti her zaman kendine düşman gördüğü söylemi "tehlikeli" sayıyor ve yasaklıyor.

Batı demokrasileri de aynı çelişkide. Almanya Nazi propagandasını yasaklıyor, ABD ise Trump'ı sosyal medyadan kaldırdı, sonra geri aldı. Hiçbiri "doğru dengeyi" bulmuş değil. Sadece kendi değerlerine göre sınırlar çiziyorlar.

Gerçek sorun şu: demokrasi ve sınırsız ifade özgürlüğü birbirinin zıttı. Birini tam maksimum yaptığında diğeri yok oluyor. Bunu kabul etmek lazım. Sonra da şu soruyu sorması gerek her ülke: "Bu sınırları kim belirleyecek ve bunun denetimi nasıl olacak?" Eğer denetim mekanizması zayıfsa, sınırlar baskıya dönüşüyor. Eğer hiç sınır yoksa, çoğunluk azınlığı ezebiliyor.