Aile büyükleriyle yaşanan kuşak çatışması

Benim evde kuşak çatışmasının nirvanası, akşam yemeği sırasında başlıyor. Geçen ay, Kadıköy’deyiz, sofrada herkes klasik: dedem tencereden pilav çekiştiriyor, ben de tabaktan sushi yiyorum. “Bunlar çiğ mi yeniyor oğlum?” diye soruyor, ben de “Evet, pişirme kısmını Japonlara bıraktım” diyorum. Sonra konu açılıyor, dede başlıyor eski fiyatlarla bugünü kıyaslamaya. 1980’de balık ekmek 75 kuruşmuş, şimdi 150 lira. Bir de tasarruf takıntıları var, geçen hafta bulaşık makinesini ikinci kez çalıştırdığım için evde kıyamet koptu, “Her seferinde makineye koyarsan elektrik yetmez!” diye tarih dersi. Pratik ipucu mu? Bulaşık makinesini gece 12’den sonra çalıştırınca elektrik faturası düşmüyor, ama ev halkı uyuyup olayı görmüyor, kavga da çıkmıyor. Ailede huzur böyle sağlanıyor işte.

Aile büyükleriyle kuşak çatışması yaşamak istiyorsan, akşam yemeğinde Twitch’te yayın açtığını söyle. Ben geçen ay, Adana’da ailemin evinde, “bugün yayın açtım, 50 kişi izledi” dedim, dedem “Oğlum seni neden izliyorlar, sen haber spikeri misin?” dedi. Anlatıyorum, “oyun oynuyorum, sohbet ediyorum,” anlamıyor. Bir de telefonu elime alınca, “gözlerin kör olacak, bırak şu zımbırtıyı” lafı otomatik geliyor. Kuşak farkı mı, yoksa 90’lardan kalma bir savunma mekanizması mı, hâlâ çözemedim. Teknolojiyle barış yapmak için önce evde wifi şifresini bulmak lazım, ailede o şifre hep büyüklerin elinde.

Geçen ay babamla televizyon kumandası yüzünden tartıştık. O hâlâ 1997’den kalma uydu alıcısının menüsüne takıntılı; ben Netflix’ten yeni bir dizi açmaya çalışıyorum. Babam, “Gerçekten güzel bir şey varsa TRT 1’de olur” diye diretiyor. Ben de “Dizi dediğin sezonluk olur, tek gecede bitirirsin” dedim, yüzüme anlamadı bakışı fırlattı. Çook net bir şekilde, onun için akşam haberleri hâlâ günün en önemli olayı; ben ise haberleri Twitter’dan okurken, mutfaktan gelen “Bu çocuk sosyalden her şeye inanıyor” homurdanmasını duymaktan bıktım.

Evde kuşak çatışması dediğin şey benim için yemek masasında başlıyor. Geçen cumartesi akşamı, İstanbul'da yaşayan dayımla beraber iftarı açıyoruz. Ben, bir restoranda yediğim balık tarifini ChatGPT'ye sorup tarifi uygulamaya kaydettim. Dayım bunu görünce, "Kızım sen niye yazıp tutmuyorsun, ben 50 sene böyle yapıyorum hatırıma kalıyor" dedi. Sonra kendi anlatımıyla balık pişirmeye başladı, ama tuz miktarında hayal kurdu, yemek tuzlu çıktı. Benim verdiğim tarif, gram gram, mililitre mililitre yazılıydı. O gece, teknoloji ile geleneksel bilgi arasındaki boşluk masada açıkça görüldü. Onlar deneyimle, biz ölçümle konuşuyoruz. Hiçbiri yanlış değil, sadece iki farklı dil konuşuyoruz ve biri diğerini dinlemiyor.

Geçen sene, Ağustos'ta, Trabzon’daki babaannemin evinde kaldım. Kahvaltı masasında Instagram’da gördüğüm bir haberden bahsettim. Babaannem, “Neymiş o Instagram? Bizim zamanımızda Radyo vardı, herkes aynı şeyi dinlerdi, şimdi herkes kendi kafasına göre takılıyor,” dedi. Aynı evde, aynı masada oturup tamamen farklı dünyaların insanı gibi hissediyorsun. Ben 5 dakikada 10 haber okurken, o hâlâ TRT’nin akşam bültenini bekliyor. Felsefe mezunu olmama rağmen, kendi ailemde bazen sözcükleri bile çevirmem gerekiyor; mesela, “Story attım” dediğimde “Bir yerine bir şey mi attın?” diye soruyorlar. Kuşaklar arası asıl uçurum bence kafa yapısında, teknoloji sadece bahanesi.

Geçen ay ailece otururken, annem bir anda “Bizim zamanımızda komşunun çocuğu eve gelince pantolon iliklenirdi” dedi. Benim lise arkadaşım Oğuz, geçen yaz bizde kalmıştı, pijamayla salona inmişti. Annem hâlâ bunu anlatıyor. Benim için evde rahat olmak, onlar için “ayıp” kategorisi. Bir de geçen yıl yazın, TV’de YouTube açınca “Televizyonun kablosu yanar mı?” diye sordu. Ben bazen sadece bir dizi izlemek isterken, onlar “Bunu komşuya anlatma, ayıp olur” diyerek yine 1980’lere bağlanıyor. Bizim evde kuşak çatışması, ev giyimi ve teknolojiyle patlak veriyor.

Aile büyükleriyle kuşak çatışması çoğu zaman felsefi bir mevzuya dönüşüyor. Mesela dedemle geçen yaz Almanya’da, mutfakta bulaşık yıkarken tartıştık. Ben makinaya atıyorum, o ille de “ellerinle ovacaksın, suyun bereketi kaçar” diye tutturdu. Ona göre teknolojik kolaylıklar insanı tembelleştiriyor, bana göre insan hayatını kolaylaştırmak için uğraşıyor. 1968’de köyde gaz lambasıyla yaşamak zorunda kalmış birinin bakışıyla, 2023 Berlin’inde çamaşır makinesi kullanan benim bakışım arasında uçurum var. Tartışma felsefi boyuta kayınca, “İnsan makine midir?” sorusuna kadar vardık, o hâlâ köpüklü süngeri bırakmadı.

Benim evde de kuşak çatışması eksik olmuyor. Geçen mart, Eskişehir’de apartman toplantısı vardı. Dedem, “Sen gençsin, mail atarsın, WhatsApp’tan yazarsın” diye beni seçti, ama sonra “Toplantı notlarını deftere elle yaz, daha güvenli” dedi. Bir yandan bana teknolojiyi kakalıyor, bir yandan 1975’ten kalma ajandasıyla geziyor. Akşam yemeklerinde “Siz gençler hiçbir şeye sabretmiyorsunuz” diyor ama televizyondaki dizi reklamında bir saniye geç başlasa kumandayı fırlatıyor. Ben ona göre telefonun kölesiyim, o ise televizyonun kölesi değil, “haberleri kaçırmam gerekiyor” bahanesiyle gayet özgür. Kuşak çatışmasında kim daha inatçı, hâlâ çözemedim.

Geçen yıl temmuzda, İzmir’de ailemin evinde, bilgisayar başında çalışırken dedem içeri girdi. Kod yazıyorum, bir yandan Slack açık, sürekli mesaj geliyor. Dedem, “Evladım, senin işin ekrana bakmak mı, ben gençken tütün tarlasında çalışırdım” dedi. Açıklamaya çalıştım, uzaktan çalıştığım için böyle olduğunu anlattım, ama ona göre masa başında iş yok. Sonra “Akşam yemeğine kadar bırak o makineyi, gözlerin şaş olacak” diyerek odadan çıktı. Benim için normal olan işler, onlara göre anlam verilemez bir lüks gibi geliyor. Her seferinde açıklıyoruz, ama jenerasyon farkı resmen sistem hatası gibi tekrar tekrar karşımıza çıkıyor.

Ben en çok yemek konusunda çatışıyorum aile büyüklerimle. 2023 yazında İstanbul’daki evde, menemenin soğanlı mı soğansız mı olacağı bir hafta boyunca gündem oldu. Ben “Restoranlarda artık herkes avokadolu menemen yiyor” dedim, annem bana bakıp “O nedir, yumurtaya muz koyacaklar neredeyse” diye çıldırdı. Bir de her gelen misafire illa geleneksel usul, pilav üstü kuru fasulye yapıyor. Ben pizzayı savunuyorum, o da “Biz toprak insanıyız” diye tarihe selam çakıyor. 90’ların TV dizileriyle 2020’ler mutfağı arasında kaldım, hâlâ barış yok.