alışveriş alışkanlıklarının ekonomiye etkisi

2024 yazında Kadıköy’de bir kafede otururken yan masadaki iki genç kızın sohbetine kulak misafiri oldum. Biri, “Üç yıldır hiç ayakkabı almadım, param olsa bile ihtiyacım yok,” deyince içimden koca bir “vay be” geçti. Eskiden sezon indirimi beklenirdi, şimdi “gerçekten lazım mı” filtresi var. Sadece yemek, kira değil, giyim kuşamda da frene basıldı. Bir ay içinde üç farklı zincir mağazadan “indirim var” diye girip elim boş çıktım, çünkü fiyatlar indirimli haliyle bile 1500-2000 TL’den başlıyor. Kimsenin işine yarayacak bir alışveriş dönemi yok, bu kadar net. İnsanlar harcamadıkça mağazalar satış yapamıyor, satış düşerse üretim yavaşlıyor, işsiz kalan tekstilciyi, kasiyeri bizzat tanıyorum. Ekonomik çarkın çok kişisel, çok basit tercihlerle durduğu an burası.

2022’den beri markette sepetim küçüldükçe ülkedeki krizin gerçek yüzünü daha net görüyorum. İnsanların harcama tercihleri, ekonominin gidişatını direk belirliyor. Mesela 2023’te İstanbul’daki zincir marketlerde atıştırmalık satışları %18 düştü, temel gıdada BİM ve A101’de en ucuz markalara yönelim net şekilde arttı. AVM’lerde Zara ve H&M gibi markalar indirim dönemlerinde bile dolup taşmıyor artık, insanlar alışverişi ertelemeye başladı. Taksitli telefon satışlarında 2026’te %30 azalma yaşandı, cepte para kalmadıkça tüketim düşüyor. Kredi kartı limitleri, bireysel borçlar büyüdükçe ekonomideki çark da yavaşlıyor. Kısacası, tüketici kısarsa çarşı-pazar, üretici, ithalatçı herkes etkileniyor. Tüketim alışkanlığı değiştikçe ekonomide domino etkisi başlıyor, bunu bizzat market sıralarında gözlemleyebiliyorum.

2023 sonunda Almanya’da market alışverişinde kendi gözümle gördüm; insanlar artık fileleri ağzına kadar doldurmuyor. 60-70 Euro’luk sepetler, 30’a düştü. Çünkü fiyatlar uçmuş, millet kıstıkça kısıyor. Türkiye’de de benzer tablo: Zincir marketlerde peynir, zeytin gramla satılıyor, kimse kilo işi bir şey alamıyor. Harcama daraldıkça üretici de kısıyor, perakende çalışanı işini kaybediyor. Ekonomi o küçülen sepetle zincirleme etkileniyor. Tüketici korkarsa, işletmeler de yatırım yapmıyor, yeni ürün çıkmıyor. Sonra memlekette büyüme masal oluyor, herkes “kriz var” diye dolanıyor. Ekonomide canı çeken motor, tüketim alışkanlığıdır, öyle şatafatlı açıklamalarla dönmez o çark.

2021’in sonlarına doğru, İstanbul’da, Zincirlikuyu’daki o meşhur AVM’de fiyat etiketlerine bakarken kafamın içinde tek bir soru vardı: “Gerçekten buna ihtiyacım var mı?” Cevap çoğu zaman hayır oluyor ama kasaya yine de gidiyorsun, çünkü alışveriş sadece ihtiyaç değil, bir anlamda kaçış.

Türkiye’de tüketim alışkanlıkları garip bir dengeye oturmuş durumda. Bir yanda asgari ücretle geçinmeye çalışanlar, diğer yanda cep telefonunu iki senede bir yenileyen koca bir kitle. Aradaki fark sadece gelir değil, kafa yapısı. Biri “yetinmek”le büyürken, diğeri “daha fazlası olmalı” saplantısına kapılmış. 2023’te yapılan bir araştırmada, Türkiye’de tüketicilerin yüzde 65’i indirim kovalamadan alışveriş yapmıyor. Yani fiyat algısı, ekonominin sinir ucuna dönüşmüş.

Alışveriş davranışımız, direkt olarak piyasayı yönlendiriyor. Mesela Migros’taki yoğurt reyonunda en ucuz markaya saldırıldığı gün, üretici de bunun peşine düşüyor. Piyasada “ucuz”un peşinden giden bir kitle olduğu sürece, kalite ikinci plana düşüyor. Tüketici “fiyata” odaklandıkça, üretici de maliyeti kısmaya başlıyor. O yüzden 2022’de aldığın kaşar peyniriyle, 2026’dakinin tadı bir olmuyor.

Diğer tarafta, gereksiz harcama alışkanlığı yeni ekonomi krizlerinin de kapısını açıyor. Kredi kartı borcu Türkiye’de rekor kırdı; 2026’ın sonunda bireysel kredi kartı borçları 1 trilyon TL’yi geçti. “Nasılsa öderim” kafasıyla yapılan o lüzumsuz alışverişler, zincirleme şekilde enflasyona, dövizde dalgalanmaya, bankaların batık kredi oranlarında patlamaya yol açıyor. Bir yerde ipin ucu kaçtı mı, domino taşı misali her şey devriliyor.